Мұғалім - мәңгі нұрдың қызметшісі
Ақтөбе облысы, Байғанин ауданы, Т. Жармағамбетов атындағы орта мектебі
Логопед: Уркинбаева Гүлнұр
Тәрбие басы — толерантты орта құру
Адам әлемі — таусылмас ақпарат алмасу, адамдардың бір-бірімен қарым-қатынасы және тіл табысу кеңістігі. XIX ғасырдағы неміс философы Артур Шопенгауердің тұжырымдауынша, білімнің ең биік көрсеткіші — тәрбие.
Педагог қандай ұрпақты тәрбиелеуі керек: толық интеллигентті тұлғаны ма, әлде бітіспес сарбазды ма? Бұл сұрақтар ғылыми зерттеулерде ғана емес, күнделікті өмірде және білім беру тәжірибесінде де жиі туындайды.
Қазіргі жаһандану жағдайында өзінің ерекшеліктерін сезіне отырып, басқалармен тең дәрежеде және сыйластықта өмір сүре алатын тұлға тәрбиелеу — өзекті мәселе. Бұл істе нәтижеге жету үшін педагогикалық үдерістің жетекші субъектісі — педагог-тәрбиешіні даярлауға жаңа көзқараспен қарап, оның толеранттылығын қалыптастыру қажет.
Толеранттылық: мәні, шекарасы және күнделікті тәжірибе
Толеранттылықтың негізі — адамның өзге адамға, «бөтенге» деген қатынасын бақылауы. Бұл тұрмыстық деңгейден бастап кәсіби қарым-қатынасқа дейінгі кең ауқымды қамтитын мәселе.
Толеранттылық терминін түсіндіру барысында ғалымдар арасында елеулі пікір қайшылықтары кездеседі: оның мәні неде, шекарасы қандай, шегі бар ма? Бұл сұрақтарға философия, педагогика, психология, әлеуметтану секілді гуманитарлық ғылымдар өкілдері жауап іздеуді жалғастырып келеді.
Сөздіктегі түсіндірме
- Бір нәрсеге немесе біреуге төзімділік; төзу, шыдау.
- Биология/медицинада — иммундық реакцияның жартылай не толық болмауы.
Педагогикалық қыр
Педагогикалық сөздіктерде толеранттылық кей жағдайда жағымсыз факторға жауап реакцияның болмауы немесе бәсеңдеуі, әсерге сезгіштіктің төмендеуі ретінде сипатталады. Көп жағдайда бұл ұғым «төзімділік» сөзімен байланыстырылып қолданылады.
Қазақ тіліндегі «төзім» ұғымы шыдам, сабыр, тағат мағыналарын қамтиды. Дегенмен, толеранттылықты тек «шексіз төзу» деп түсіну жеткіліксіз: ол — өзгенің дүниетанымы мен өмір салтын түсіністікпен қабылдау, мәдениетін құрметтеу, құқықтары мен еркіндігін мойындау.
Терминнің қалыптасуы және ғылыми негіздері
Соңғы онжылдықтарда толеранттылық ұғымын педагогика ғылымы тұрғысынан түсіндіруге бірқатар зерттеушілер елеулі үлес қосты. Сонымен қатар бұл құбылыстың философиялық және психологиялық зерттелуі бұдан ертерек басталғанын да ескерген жөн.
Термин қазіргі мағынасында батыс елдерінде ертерек орнықты. Мұны сол қоғамдардағы демократиялық үдерістердің ерте дамығанымен байланыстыруға болады. Толеранттылықтың шығу тегі туралы дәстүрлі түсіндірулерде Дж. Локктың діни төзімділік жөніндегі еңбектері, Дж. Ст. Миллдің еркіндік туралы трактаттары, сондай-ақ Дж. Ролстың «Әділдік теориясы» мен «Саяси либерализмі» жиі аталады.
Толеранттылық (лат. tolerantia) — шыдамдылық. Әлеуметтік толеранттылық — өзгелердің көзқарасына түсіністікпен қарап, адамды және оның мәдениетін сыйлау. Бұл — құқықтарды, еркіндікті және қауіпсіздікті қамтамасыз ететін маңызды әлеуметтік құндылық.
Тәрбие, отбасы және мектептің бірлескен жауапкершілігі
Толеранттылық ұғымы педагогикалық лексикаға кейінірек кеңінен ене бастады. Бүгінде отбасыаралық, ұлтаралық және халықаралық келісім мәселелері осы ұғыммен тікелей байланысты. Ал толеранттылықты жас ұрпақ бойына сіңіру — тәрбиенің негізгі міндеттерінің бірі.
Тәрбие — халықтың ғасырлар бойы жинақтаған ізгі қасиеттерін жас ұрпақтың бойына дарыту, баланың қоршаған ортамен қарым-қатынасын және өмірге көзқарасын қалыптастыру. Бұл үдерісте отбасы — баланың өміріндегі ең басты тәрбие көзі. Ата-ананың ең сындарлы қоғамдық қызметі — перзентін қалай тәрбиелеп, жетілдіргенімен өлшенеді.
Мұғалімнің қолдауы
Баланың жас ерекшелігі мен әр жасқа тән дағдарыс себептерін түсіндіріп, қиындықты еңсеруге ата-анаға қолдау көрсететін негізгі тұлғалардың бірі — мұғалім.
Ынтымақтастық қағидасы
Сондықтан ата-ана мен мұғалім бала тәрбиесінде бірлесіп, жүйелі жұмыс атқаруы тиіс.
Халқымызда әдептілік, имандылық, мейірімділік, қайырымдылық, ізеттілік, қонақжайлылық секілді құндылықтар терең орныққан. Осы асыл қасиеттерді жас ұрпақтың ақыл-парасатына азық ету үшін әрбір тәрбиеші мен ұстаз халық педагогикасын, ғасырлар бойы қалыптасқан салт-дәстүрді, әдет-ғұрыпты жан-жақты білуімен қатар, өзінің бойына адамдық құндылықтарды терең сіңірген, рухани жан дүниесі таза тұлға болуы қажет.
Рухани-адамгершілік тағылымдарды өркениетті өмірмен ұштастыра отырып, білім берудің барлық кезеңінде оны негізге алған жағдайда ғана мінез-құлқы жетілген, өз міндетін айқын сезінетін саналы адам қалыптасады. Мұндай мақсатқа нағыз мұғалімдердің қатысуымен ғана қол жеткізуге болады: баланы шын сүйетін және өз ісіне берілген мұғалім ғана мейірбан тұлғаның қалыптасуына баға жетпес үлес қоса алады.
Мұғалім беделі және қарым-қатынас мәдениеті
XVI ғасырдағы чех педагогі Ян Амос Коменский мұғалім еңбегін аса жоғары бағалап: «Мұғалім — мәңгі нұрдың қызметшісі. Ол барлық ой мен қимыл-әрекетке ақылдың дәнін сеуіп, нұр құятын тынымсыз лаулаған жалын иесі. Оларға тамаша қызмет тапсырылған, күн астында олардан жоғары ешнәрсе болмақ емес», — деп атап өткен.
Алайда соңғы жылдары үлкен мен бала арасындағы, сондай-ақ мұғалім мен оқушы арасындағы байланыстың кей тұста әлсірейтіні жасырын емес. Кейбір оқушылар мұғаліміне деген сүйіспеншіліктен гөрі қорқыныш, жек көру, сыйламау секілді сезімдерді бастан кешіруі мүмкін. Мұның себептері мұғалімнің тұлғалық қасиеттері мен оқыту әдістерінің сапасына да, жалпы қарым-қатынас мәдениетіне де байланысты.
Кей ата-аналар қазіргі оқушыларды кеңес дәуіріндегі оқушылармен салыстырып, «бұрын тәртіп бұзушылық аз еді» деген пікір айтады. Шынында да әлеуметтік ортадағы өзгерістер мектепке елеулі әсерін тигізуде. Дегенмен, мектеп қоғамдағы келеңсіз құбылыстардың алдын алуда ерекше рөл атқара алады — ол үшін мектептің өз ішінде сыйластыққа негізделген, қауіпсіз әрі толерантты орта жүйелі түрде құрылуы қажет.
Ескерту: Берілген мәтіндегі «Толық нұсқасын жүктеу» жолы мазмұндық бөлімге қатысы болмағандықтан, жарияланымнан алынып тасталды.