Салалас құрмалас сөйлемге бір мысал келтірейікші
Сабақ тақырыбы: Ахмет Байтұрсынұлы
Бұл сабақта Ахмет Байтұрсынұлының өмірі мен еңбегі туралы білім кеңейтіледі, оқушылардың өз бетінше іздену дағдылары дамытылады, әрі адамгершілік, қайырымдылық және бірлік құндылықтары нығайтылады.
Сабақ түрі
Жаңа сабақ
Әдіс-тәсілдер
Сұрақ–жауап, «Кубизм» стратегиясы
Көрнекіліктер
Интерактивті тақта, жетондар
Үй тапсырмасы
Эссе
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушыларды түгелдеу.
- Оқушы назарын сабаққа аудару.
II. «Белгілеңіз»: өткенді қайталау
Өткен тақырыптарды бекіту үшін тест тапсырмалары мен Венн диаграммасы пайдаланылады.
А) Тест тапсырмалары
- Жалғаулықсыз салалас құрмалас сөйлемді табыңыз.
- Себеп–салдар салаласты белгілеңіз.
- Түсіндірмелі салалас құрмалас сөйлемді табыңыз.
- Кезектес салаластың жалғаулықтарын табыңыз.
- Жалғаулығы түсіп қалған қарсылықты салаласты табыңыз.
- Тек жалғаулықты болатын салаластың түрі қайсы?
- Жай сөйлемдегі ойдың тек біреуінің ғана жүзеге асатынын білдіретін салаластың түрі қайсы?
- Салаластың түрін анықтаңыз.
- Құрамындағы жай сөйлемдері жалғаулықсыз байланысатын салаластың түрі.
- Салалас құрмалас сөйлемді табыңыз.
B) Венн диаграммасы
Жалғаулықты
Ыңғайлас, қарсылықты, себеп–салдар, кезектес, талғаулы.
Жалғаулықсыз
Ыңғайластық, қарсылықты, себеп–салдар, кезектес, талғаулы, түсіндірмелі.
Тапсырма: салалас құрмалас сөйлемге бір мысал келтіріңіз.
III. Кіріспе сөз: «Қазақ әдебиетінің бес арысы»
Қазақ әдебиетінің «бес арысы» атанған Шәкәрім Құдайбердіұлы, Міржақып Дулатов, Жүсіпбек Аймауытов, Мағжан Жұмабаев, Ахмет Байтұрсынұлы — білім мен ғылым саласында ерен еңбек еткен тұлғалар. Олардың шығармаларында әлеуметтік-қоғамдық ахуал, қазақ халқының азаттығы мен теңдігі кең көрініс тапты.
Неліктен «Бес арыс» деп атайды?
Себебі бұл бес тұлға да елдің мұңын жырлап, халықты ағартушылыққа үндеген азаматтар болды. Олар қоғамның оянуын, білім мен сананың жаңаруын мақсат етті. Сонымен бірге, көпшілігі өз ой-мұратын толық жүзеге асыра алмай, өмірден ерте кетті. Қазақ ұғымында ер азаматтың мезгілсіз дүниеден өтуі «арысым-ай» деп жоқтаумен байланысты; сондықтан «арыс» сөзі терең мағына береді.
IV. Жаңа сабақ: Ахмет Байтұрсынұлы
Бүгінгі сабақтың өзегі — осы бес арыстың бірі, ұлт руханиятының ірі өкілі Ахмет Байтұрсынұлы. Ол — ақын, әдебиет зерттеуші ғалым, түркітанушы, публицист, педагог, аудармашы және қоғам қайраткері.
Өмірбаян дерегі
Ахмет Байтұрсынұлы 1873 жылы Торғай уезі Тосын болысындағы (қазіргі Қостанай облысы, Жангелдин ауданы) Ақкөл ауылында дүниеге келді.
Талқылау сұрағы
Сендер Ахмет Байтұрсынұлы туралы қандай деректер білесіңдер?
Хронологиялық кесте
- 1882–1884 — ауыл мектебінде оқыды.
- 1890 — Торғайдағы екі кластық орыс-қазақ училищесін бітірді.
- 1895 — Орынбордағы мұғалімдер мектебін тәмамдады.
- 1895–1909 — Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы уездеріндегі мектептер мен орыс-қазақ училищелерінде мұғалім болды.
- 1909 — патша үкіметі саясатына наразылығы үшін Семей түрмесіне қамалды.
- 1910 — жер аударылды.
- 1913 — Орынборда «Қазақ» газетін ұйымдастырып, 1917 жылдың соңына дейін редактор болды.
- 1918–1919 — Алашорда қатарында қызмет атқарды.
- 1922–1925 — Қазақстан Халық ағарту комиссариаты жанындағы ғылыми-әдеби комиссияның төрағасы; Халық ағарту комиссары.
- 1925–1929 — Халық ағарту институтында және ҚазПИ-де оқытушы болды.
- 1929 — маусымда қамауға алынып, Архангельск облысына жер аударылды; жұбайы мен қызы Томскіге жіберілді.
- Кейін — М. Горькийдің зайыбы Е. Пешкованың қолдауымен босап, отбасымен Алматыға оралды.
- 1937 — қазан айында қайта қамауға алынып, екі айдан соң «халық жауы» деген жаламен атылды.
V. «Зерттеңіз»: пысықтауға арналған тапсырмалар
Оқулықтағы 1-тапсырма негізінде мәтінмен жұмыс жүргізіледі. Деңгейлік тапсырмалар арқылы түсіну мен қолдану дағдылары бекітіледі.
3-деңгей
- Мәтін бойынша 10 сұрақ дайындау.
- Мәтінді орыс тіліне аудару.
- 2 құрмалас сөйлем құрастыру.
2-деңгей
- Тірек-сызба құрастыру.
- Жоспар жасау.
1-деңгей
1-деңгей тапсырмасы үйде орындалады.
VI. «Саралаңыз»: қорытынды ұғымдар
Сабақ соңында Ахмет Байтұрсынұлының көпқырлы тұлғасы төмендегі бағыттар бойынша жинақталады.
Ахмет — аудармашы
Көркем мәтін мен қоғамдық ойды қазақ тіліне бейімдеп, ұлтқа түсінікті тілмен жеткізген.
Ахмет — ақын
Ағартушылық идеяны поэзия арқылы таратып, халық санасын оятуға қызмет еткен.
Ахмет — тілші
Қазақ тіл білімінің негізін жүйелеп, емле мен тіл мәдениетіне өлшеусіз үлес қосқан.
Ахмет — мұғалім
Білім беру ісіне өмірін арнап, оқыту тәжірибесі мен әдістемесін қалыптастырған тұлға.
VII. «Белгілеңіз»: грамматикалық тапсырма
3-тапсырма
Мәтіннен септік жалғауы бар сөздерді теріп жазып, қай септікте тұрғанын анықтаңдар.
2-тапсырма
Өз бетінше орындау.
Сабақты қорытындылау
Сабағымызды Сәкен Сейфуллин мен Мұхтар Әуезовтің ойларымен түйіндей отырып, Ахмет Байтұрсынұлының қазақ тілі мен қазақ әдебиетіне сіңірген ұлан-ғайыр еңбегін ұмытпау — әрқайсымыздың парызымыз екенін атап өтеміз.
Үйге тапсырма
Эссе: «Ахмет Байтұрсынұлы — қазақ тілі емлесінің реформаторы»