Абайдың қырық бірінші қара сөзіҚЫРЫҚ БІРІНШІ СӨЗҚазаққа ақыл берем, түзеймін деп қам жеген адамға екі нәрсе керек
Қырық бірінші сөз
Бұл сөзде Абай «қазаққа ақыл берем, түзеймін» деген адамның қандай кедергілерге ұшырайтынын қатаң да дәл бейнелейді.
Түзетуге керек екі шарт
Қазақты түзеймін деп қам жеген адамға Абай екі нәрсені қажет деп біледі. Біріншісі — қолында үлкен өкіметі, жарлығы бар, айтқанын орындата алатын қуат. Екіншісі — халықты көндіру үшін есепсіз байлық.
Бірінші шарт: өкімет пен жарлық
Абайдың ойынша, үлкендерді қорқытып, жас балаларды еріксіз алып, медреселерге беріп, әрқайсысын әр ғылым жолына салу қажет болар еді. Себебі дүниеде ғылымның сан түрлі бағыты бар: біріне — бір жол, екіншісіне — өзге жол.
Ол білімге жұмсалатын шығынды да халыққа төлетіп, жүйелі түрде оқытуды көздейді. Тіпті қыз баланы да ең болмағанда мұсылман ғылымына жіберіп, дінді дұрыс танитындай етіп үйретсе, кейін сол жастар өсіп, қартайған буын сөзден қалғанда, ел түзелер еді дейді.
Екінші шарт: есепсіз дәулет
Екінші жол — байлық арқылы көндіру: аталарын паралап, балаларын алып, жоғарыдағыдай оқуға салып, тәлім беріп өсіру. Сонда ғана нәтиже шығар еді деген тұжырым жасайды.
Алайда Абай бұл шарттардың екеуі де шын өмірде орындалуы қиын екенін ашық айтады: бір адамда халықты еріксіз көндіретін күш те болмайды, бар қазақты паралап көндіретін дәулет те бір кісіге бітуі мүмкін емес.
Ақылмен иландыру неге қиын?
Абайдың қатаң түйіні: қазақты не қорқытпай, не параламай, ақылмен — жырлап та, сырлап та — еш нәрсеге толық көндіру қиын.
Ол надандықты «еттен өтіп, сүйекке жеткен», «ата-дан мирас», «ананың сүтімен біткен» деп суреттейді. Яғни бұл — бір күндік мінез емес, ұрпақ бойына сіңген дағды. Сондықтан ол адамшылықтан алыстатып, түзелуге бөгет жасайды.
Алаң көңіл мен «ырғаң» тірлік
Абай халықтың өз «ырғаңына», «пыш-пышына», «гуіліне», «дүріліне» беріліп, дүниеде одан қызық нәрсе бар деп ойламайтынын айтады. Ойласа да бұрыла алмайды.
Сөз айтсаң, түгел тыңдап тұра алмайды: не көңілі алаң, не көзі алаң. Осы мінез — насихатқа да, білімге де, өзгеріске де қасірет болып жабысқан кедергі.
Қорытынды сұрақ
Абай ойының түйінін бір-ақ ауызға сыйғызады: «Енді не қылдық, не болдық!» Бұл — торығу ғана емес, оқырманды оятатын сұрақ: өзгеріс үшін қай жолды таңдаймыз?
Мәтін соңындағы ишара: Абайдың басқа да қара сөздері бар — әрқайсысы ел мінезін, ой түзер жолды өз қырынан қозғайды.