Экономикалық байланыстары
Сабақ туралы мәлімет
Мұғалім
Байқоңыр қаласы, №8 Ю. А. Гагарин атындағы мектептің география пәні мұғалімі — Измамбетова Айбарша Итеменовна.
Сабақ тақырыбы
Ресейдің экономикалық-географиялық жағдайы.
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Оқушыларға Ресейдің экономикалық-географиялық жағдайы туралы мәлімет беру; шекараларына тоқталу; мемлекеттің қалыптасу тарихы мен геосаяси жағдайын түсіндіру.
Дамытушылық
Бұрын алған білімдерін тереңдету; ойлау дағдыларын және өз бетінше жұмыс істеу қабілетін дамыту.
Тәрбиелік
Отансүйгіштікке баулу; қоршаған ортаны қорғауға үндеу; экологиялық тәрбие беру.
Сабақ форматы
- Сабақ типі: жаңа білімді меңгерту.
- Сабақ түрі: дәстүрлі сабақ.
- Пәнаралық байланыс: тарих, өлкетану.
Әдістер мен көрнекіліктер
Сабақ әдістері
- Түсіндірмелі-көрнекілік әдіс
- Репродуктивтік әдіс
- Іздену әдісі
- Баяндау
Көрнекіліктер
- Ресейдің экономикалық картасы
- Дүниежүзілік саяси карта
- Эпидоскоп, эпипроектор
- Атлас, кескін карта
Сабақтың құрылымы
Сабақ барысы кезең-кезеңімен ұйымдастырылады: ұйымдастыру, үй тапсырмасын тексеру және қорытындылау, жаңа тақырыпты түсіндіру, бекіту, қорытындылау, үй тапсырмасын беру және бағалау.
I. Ұйымдастыру
- Оқушыларды түгелдеу.
- Сабақтың мақсатымен таныстыру.
II–III. Үй тапсырмасын сұрау және қорыту
§44. ТМД елдерінің ішкі және сыртқы экономикалық байланыстары.
- ТМД — Еуразия кеңістігіндегі өзара көмек және ынтымақтастық одағы.
- Экономикалық байланыстар.
- Әлеуметтік-мәдени байланыстар.
- ТМД елдері мен Қазақстан арасындағы байланыстар.
Картамен жұмыс: «Кім тапқыр?»
ТМД елдерінің мемлекеттік туын, атауын және ел басшысын карта бойынша жылдам табу және айту.
IV. Жаңа сабақты түсіндіру
§45. Ресейдің экономикалық-географиялық жағдайы. Мемлекеттік қалыптасу тарихы. Бүгінгі сабақта ТМД елдерінің ішіндегі ең ірі мемлекет — Ресей Федерациясына тоқталамыз.
Негізгі бағыттар
- Экономикалық-географиялық жағдайы (эпидоскоп қолдану).
- Мемлекеттің қалыптасу тарихы (эпипроектор қолдану).
- Геосаяси жағдайы.
- Әкімшілік-аумақтық құрылымы (картамен жұмыс).
Ел туралы қысқаша деректер
- Жер аумағы
- 17,1 млн км²
- Халық саны (2004)
- 143,6 млн адам
- Астанасы
- Мәскеу
- Мемлекеттік құрылымы
- Федерациялық республика
- Мемлекет басшысы
- Президент
- Заң шығарушы орган
- Мемлекеттік Дума
- Үкімет басшысы
- Премьер-министр
- Мемлекеттік тіл
- Орыс тілі
- Ұлттық валютасы
- Рубль
Ресейдің экономикалық-географиялық жағдайы
Ресей Федерациясы (РФ) — Еуразияның солтүстік-шығысында орналасқан, жалпы құрлықтың шамамен 1/8 бөлігін қамтитын, жер аумағы бойынша әлемде бірінші орын алатын аса ірі мемлекет.
Ел аумағы батыстан шығысқа қарай (Калининград облысын есептемегенде) 9 мың км-ге, солтүстіктен оңтүстікке қарай 4 мың км-ге созылады және 11 сағаттық белдеуді қамтиды. Ресей аумағының 1/4 бөлігі Еуропада, ал 3/4 бөлігі Азияда орналасқан.
Жағалауларын үш мұхиттың сулары шайып жатыр. Шекарасының жалпы ұзындығы 58,3 мың км, соның ішінде теңіздік шекаралар 38 мың км-ді құрайды.
Көршілік байланыстар және көлік-географиялық артықшылықтар
Ресей 12 мемлекетпен теңіз арқылы, 14 мемлекетпен құрлық арқылы шектеседі. Көршілес елдердің көп болуы, әсіресе дамыған батыс бөлікте шоғырлануы, сыртқы байланыстарға қолайлы ықпал етеді.
Калининград облысы анклав болып саналады, өйткені ол елдің негізгі бөлігімен ортақ құрлық шекарасына ие емес.
Географиялық орны әлемдік экономикалық орталықтарға қатысты әрдайым тиімді емес: Ресей Батыс Еуропаның жетекші елдерімен, АҚШ және Жапониямен тікелей құрлық арқылы шектеспейді әрі маңызды теңіз сауда жолдарынан салыстырмалы түрде алыс орналасқан.
Дегенмен Еуропаны Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азиямен теміржол арқылы байланыстыратын дәліздер мен Солтүстік теңіз жолын игеру сыртқы байланыстарды күшейтуге ықпал етеді. Қиыр Шығыстың орны Ресей, Қытай және Жапония түйіскен кеңістікте орналасуымен ерекшеленеді; Тынық мұхит жағалауы Азия–Тынық мұхит аймағындағы елдермен теңіз арқылы байланыс орнатуға мүмкіндік береді.
Мемлекеттің қалыптасу тарихы
Ерте кезең және империяның құрылуы
Ресей — сан ғасырлық тарихы бар ежелгі мемлекеттердің бірі. Орыс мемлекеті табиғи кедергілері айқын емес аумақта қалыптасқандықтан, сыртқы шапқыншылықтарға жиі ұшырады.
Бытыраңқы орыс жерлерінің Мәскеу маңына бірігуі XIV–XV ғасырларда күшейді. XV ғасырдың 80-жылдарына қарай татар-моңғол езгісінен толық босаған орыс жерлері біртұтас мемлекетке бірікті.
Кейінгі кезеңде көршілес аумақтарды бағындыру және қосу саясаты жүрді. XVI ғасырда Батыс Сібір халықтарын қосып алу үдерісі басталды.
XVII ғасырдан XX ғасырдың бірінші жартысына дейін Ресей империясын Романовтар әулеті басқарды. І Петр кезеңінде Еуропаға бетбұрыс жасалып, ауқымды реформалар жүргізілді. 1721 жылдан бастап мемлекет ресми түрде империя деп атала бастады.
XX ғасыр: төңкерістер, КСРО және жаңа Ресей
Ресейде үш төңкеріс болды: 1905–1907 жылдардағы бірінші орыс революциясы; 1917 жылғы ақпан төңкерісі (ІІ Николай тақтан түсті, Қос өкімет орнады); 1917 жылғы қазан төңкерісі (Кеңес өкіметі орнады).
1918–1920 жылдары азамат соғысы жүрді. 1922–1991 жылдары КСРО өмір сүрді және 15 одақтас республикадан тұрды.
1941–1945 жылдары Ұлы Отан соғысы болып, ел 27 млн адамынан айырылды.
1924–1953 жылдары мемлекетті И. В. Сталин басқарды. Бұл кезеңде 1930–1932 жылдардағы ашаршылық және 1937–1938 жылдардағы жаппай қуғын-сүргін орын алды. 1953 жылы Сталин қайтыс болғаннан кейін, КОКП XX съезінде Н. С. Хрущев жеке басқа табынуды сынап, жазықсыз айыпталғандардың бір бөлігі ақталды.
1961 жылы 12 сәуірде Ю. А. Гагарин «Восток» кемесімен ғарышқа ұшты (108 минут). 1991 жылы КСРО ыдырап, Ресей Федерациясы құрылды. 1991–1999 жылдары Б. Н. Ельцин, 2000–2008 жылдары В. В. Путин, 2008 жылдан бастап Д. А. Медведев президент болды.
Геосаяси жағдайы
Ресейдің Еуропа мен Азия аралығындағы орны екі дүние бөлігін байланыстыратын «көпір» рөлін атқаруына негіз болады. Бұл әлеуметтік-экономикалық даму ерекшеліктерін айқындап қана қоймай, елдің саяси бағытына да ықпал етеді.
Кеңес Одағы мен социалистік жүйенің ыдырауы, ұзаққа созылған экономикалық дағдарыс Ресейдің геосаяси жағдайын едәуір өзгертті. Қырғи қабақ соғыстың аяқталуы сыртқы саясатта жаңа кезең ашты: Ресей енді белгілі бір елдер тобына ғана бағдарланбай, өз мүдделеріне сай келетін мемлекеттердің барлығымен ынтымақтастық орнатуға ұмтыла бастады.
Дегенмен НАТО-ның Шығыс Еуропа елдері есебінен кеңеюі және шекараға жақындауы Ресей мүдделері тұрғысынан әрдайым қолайлы құбылыс ретінде бағаланбайды.
Қазіргі әлемдегі саяси тұрақсыздық, ұлтаралық және дінаралық қайшылықтар, халықаралық терроризмге қарсы күрес Еуразияның көптеген бөліктеріне әсер етеді. Осы жағдайда аймақтық және жаһандық үдерістерге ықпал ететін ірі мемлекет ретінде Ресейдің рөлі арта түсуде.
Ресейдің бұрынғы одақтас республикалармен шекараларының бір бөлігі арнайы келісімдер арқылы біртіндеп нақтыланды. Қазақстанмен шекара 2005 жылғы мемлекетаралық келісімдер негізінде толық бекітілді.
Ресей ТМД елдерімен, Еуропалық Одақпен, сондай-ақ Азия–Тынық мұхит аймағындағы мемлекеттермен байланыстарды кеңейтуге мүдделі. Әсіресе АҚШ, Қытай, Оңтүстік-Шығыс Азия және Үндістанмен қарым-қатынасты жаңа деңгейге көтеру геосаяси әлеуетті күшейте алады.
Байқоңыр және ғарыш саласындағы ынтымақтастық
Қазақстанның ғарышты игерудегі ерекше орны Байқоңыр ғарыш айлағымен байланысты. Қазақстан әлемдік космонавтикада сирек кездесетін ғарыш кешенінің иесі әрі оны жалға беруші мемлекет қана емес, өзінің ғылыми ғарыш бағдарламасы және ғарышкерлері бар ел ретінде танылды.
Қазақстанның тұңғыш ғарышкері Т. Әубәкіров 1991 жылы «Мир» орбиталық станциясы арқылы ұшты. Бағдарламаның жалғасы Т. Мұсабаевтың 1994, 1998 және 2001 жылдардағы халықаралық миссияларымен байланысты.
1994 жылғы 28 наурызда Қазақстан мен Ресей басшылары Байқоңыр кешенін Ресейге 20 жылға жалға беру туралы келісімге қол қойды. Ресей жыл сайын 115 млн АҚШ доллары көлемінде төлем жасайды.
Байқоңыр 1955 жылы салынған. Қазіргі кезеңде экологиялық қауіпсіздігі жоғары жаңа «Бәйтерек» ғарыш-зымыран кешенін дамыту бағыттары қарастырылуда. 2005 жылдың наурызында Қазақстан–Ресей «Бәйтерек» бірлескен кәсіпорны құрылды; оның мүддесін қорғайтын өкілетті тұлғалардың бірі ретінде Талғат Мұсабаев аталды.
Жоба қоршаған ортаға зиянды азайтуға бағытталған жаңа технологиялық шешімдермен ұштасады және халықаралық маңызы бар бастама ретінде бағаланады.
Әкімшілік-аумақтық құрылымы
Федерациялық бірліктер
Ресей Федерациясы құрамына тең құқықты федерациялық бірліктер кіреді:
- 21 республика
- 9 дербес округ
- 1 дербес облыс
- 6 өлке
- 49 облыс
- 2 федералдық маңызы бар қала (Мәскеу, Санкт-Петербург)
Басқару ерекшелігі
Әрбір федерациялық бірліктің заң шығару, сот және өзге де басқару органдары бар. Сонымен қатар бүкіл ел аумағында мемлекеттік биліктің бірыңғай органдары жұмыс істейді: ортақ Конституция, бірегей азаматтық және ортақ ақша бірлігі сияқты жалпыұлттық негіздер бекітілген.
V. Жаңа сабақты бекіту
«Ойлан да жауап бер» ойыны
Шарт: 1-цилиндр — тарих, 2-цилиндр — география, 3-цилиндр — өлкетану сұрақтары. Әр дұрыс жауап 1 балл болып есептеледі.
Тарих
- XIV–XV ғасырлардағы Ресей тарихының негізгі ерекшеліктері.
- Орыс мемлекеті қай жылы «Империя» деп атала бастады?
- КСРО-да тоталитарлық билік жүйесі қашан қалыптасты?
- КСРО ыдырағаннан кейін ТМД-ның құрылу себебі қандай?
- Ресей империясының тұңғыш императоры кім?
География
- Ресейдің жер аумағы қанша?
- Ресей шекарасының жалпы ұзындығы қанша?
- Ресеймен көршілес мемлекеттерді ата және картадан көрсет.
- Ресей неше сағаттық белдеуде орналасқан?
- Ресей Федерациясы құрамына қанша федерациялық бірлік кіреді?
Өлкетану
- Байқоңыр ғарыш айлағы туралы не білесің?
- Қаланың тарихын қысқаша баянда.
- Ю. А. Гагарин қай жерде дүниеге келген?
- Ю. А. Гагарин қай жылы қайтыс болды?
- Ю. А. Гагариннің отбасы туралы не айта аласың?
VI. Қорытынды
Ресейдің орналасу ерекшеліктерін, оның геосаяси жағдайына ықпалын және әкімшілік-аумақтық құрылымының күрделілігін талдап, негізгі тұжырымдарды дәптерге жазып алу ұсынылады.
VII. Үй тапсырмасы
- §45 мәтінін оқып келу.
- Кескін картаға Ресейдің саяси-әкімшілік құрылымын түсіру.
- Шекараларын және шектесетін елдерді кескін картаға белгілеу.
VIII. Бағалау
Оқушылардың білімі сабақ барысындағы жауаптары, картамен жұмыс және «Ойлан да жауап бер» ойынындағы жинаған ұпайлары негізінде бағаланады.