Өлең тақырыбы - қазақ халқының рухын ояту
Кіріспе
Зерттеу жұмысының тақырыбы: «Рухшыл жыр бастауындағы көркем иірімдер (М. Жұмабаевтың “От” өлеңі)». Қазақ әдебиетінің XX ғасыр басындағы ең жарқын тұлғаларының бірі – Мағжан Жұмабаев. Ол Абайдан кейінгі поэзияда жаңа түр, жаңа ырғақ әкеліп, өлең өнеріне тың өріс ашқан, айналасына шәкірт ерткен қуатты ақын ретінде танылды.
Мағжанның ақындық болмысына түрікшілдік, санашылдық, дарашылдық, уайымшылдық секілді сипаттар тән. Ол Абай дәстүрінен үйрене отырып, өз шығармашылық ортасында шеберлігін шыңдап, ақындық өнерін де, азаматтық мұратын да туған халқының азаттығы мен теңдігі жолына бағыштады.
Зерттеудің өзектілігі
Сөз өнері арқылы рухани мол мұра қалдырған Мағжан Жұмабаевтың шығармашылығын зерттеу, зерделеу және бүгінгі күн тұрғысынан бағалау – қазіргі әдебиеттану ғылымындағы өзекті мәселелердің бірі. Ақынның білімге ұмтылысы, ой-өрісінің кеңдігі, сезім мен сырға бай дүниетанымы оның замандастарынан оза шығуына негіз болды.
Еркін лирикалық тыныс
Мағжан адам бойындағы нәзік сезімді еркін өріп, сұлу да сырлы жырға айналдырды. Қазақ лирикасына жан тебірентерлік жаңа, таза ағыс қосты.
Өлшем мен ұйқастағы жаңалық
Әр түрлі буынды өлшеммен өрілген өлеңдері поэзияға тосын өрнек әкелді. Ұйқасқа енгізген жаңалықтары да дәстүр мен жаңашылдықты ұштастырған дара қолтаңбасын танытады.
Әдеби-тарихи мән
ХХ ғасырдағы көптеген қаламдастарынан Мағжанның ерекшелігі – көркемдік қуат пен идеялық кеңдіктің тұтас бірлігінде.
Зерттеу нысаны
Зерттеу нысаны – Мағжан Жұмабаевтың қазақ поэзиясына әкелген көркемдік жаңалығы мен лирикалық әлемі, соның ішінде “От” өлеңі арқылы берілетін рухани серпін. Ақын поэзиясында өлең құрылысы, ұйқас, ырғақ секілді формалық компоненттер бұрынғы дәстүрмен сабақтасып қана қоймай, жаңа сапаға көтерілді.
Мақсаты мен міндеттері
Зерттеу жұмысының негізгі мақсаты – М. Жұмабаевтың “От” өлеңін талдау.
Негізгі міндеттер
- Ақын шығармашылығын жүйелеу және саралау;
- Мағжан поэзиясының көркемдік қуатын айқындау.
Зерттеу әдістері
Жұмысты орындау барысында жүйелілік, жинақтау және тұжырым жасау әдістері қолданылды.
Теориялық және практикалық мәні
Зерттеуде жасалған тұжырымдар мен нәтижелерді жоғары оқу орындарындағы мағжантану курсының семинар сабақтарында, сондай-ақ орта мектептегі қазақ әдебиеті пәнінде мұғалімдер мен оқушылар тиімді пайдалана алады.
Жұмыстың құрылымы
Зерттеу жұмысы кіріспеден, негізгі бөлімнен және қорытындыдан тұрады. Зерттеу барысында өшпес рухани мұра қалдырған ұлы ақын Мағжан Жұмабаевтың “От” өлеңіне талдау жасалады.
I. “От” өлеңінің тақырыптық-идеялық негізі
Кеңес өкіметінің жетпіс жылдық билігі тұсында қазақ әдебиеті тарихынан жазықсыз сызылып тасталған тұлғалардың бірі – Мағжан Жұмабаев. Талантты ақынның есімі де, маржан жырлары да идеологиялық қудалауға ұшырады. Азат өмірді, халқының тәуелсіз ел болған қалпын көруге ұмтылған қайраткер ақынның тағдыры күрделі белестерден өтті.
Ағартушылық арна және Абай дәстүрі
Мағжанның алғашқы өлеңдері ағартушылық сарында жазылды. Бұл – өзі өмір сүрген дәуірдің талап-лебімен де, Шоқан, Ыбырай, Абайлар бастаған ағартушылық ойдың әдебиеттегі ықпалымен де сабақтас құбылыс. Ақын Абай дәстүрін жалғастырып, өлеңдерінің бірін “Алтын хакім Абайға” деп атауы арқылы ұлы ұстазға құрметін танытты.
Ол қазақ арасындағы әрекетсіздік пен жалқаулықты, сауатсыздықты, келеңсіз мінез-құлықты сынап, елін білімге, өнерге шақырды. “Жазғы таң”, “Өнер-білім қайтсе табылар”, “Қазағым” секілді өлеңдерінде осы идеялар айқын көрінеді.
Ел мен жер тағдырына алаң
Ағартушылық сарынның өзегінде ел мен жер тағдырына қатысты терең алаңдаушылық жатады. Ақын туған елін сүйді, туған жерінің әрбір пұшпағын жүрегіне жақын тұтты. Ол:
Басқа жұрт аспан-көкке асып жатыр,
Кілтін өнер-білім ашып жатыр,–
деп толғанып, қазақ қоғамында мұндай ұмтылыстың жеткіліксіз екеніне күйінеді. Бай-болыстар мен азын-аулақ оқығандар көбіне өз қамын күйттейді; халықтың жайына жанашырлық аз; оқу жүйесі кемшін; қыз балалардың малға сатылуы, өзара дау-дамайдың көптігі – ақынның қынжылысы.
Поэзияның қуаты: рух пен жігер
Мағжан поэзиясының құдіреті – оқырманға көтеріңкі көңіл күй сыйлап, бойға рух, жанға жігер дарытуында. Оның өлеңдері жастардың ұлттық рухын күшейтіп, отаншылдық сезімін арттырады, ерлікке тәрбиелейді. Сондықтан Мағжан жырларын жас ұрпақты тәрбиелеудің әсерлі құралы ретінде қолданудың мәні зор.
Түркілік идея және Шығысқа үміт
Мағжан тек қоғамдық-саяси ой айту шеңберінде қалып қоймай, қазақ әдебиетін әлемдік деңгейге көтеруді мақсат етті. Ақынның арманы оның өлеңдері арқылы жүзеге асты: қазақтың атын, рухын жыр арқылы алысқа танытты. Сонымен бірге оның азаматтық парасаты бір ұлттың мүддесімен шектелмей, жалпы түркілік идеяға ұласты. Түркі тектес халықтардың болашағынан үміт күтіп, Шығысты рухани тірек тұтты.
“Пайғамбар”, “Күншығыс”, “Түркістан”, “От” секілді өлеңдерінде ақын жақсылықтың нұры Шығыстан тарайтынына сенеді; Батыстан төнген қара бұлтты Шығыстың жарық сәулесі сейілтпек деген идеяны алға тартады. Бұл туындылардан туған жерге, өз топырағына деген перзенттік сүйіспеншілік пен патриотизм айқын сезіледі.
“От” өлеңінің өзегі
“От” өлеңінде өршіл ақынды ұлтының тағдыры мен болашағы қатты толғандырады. Өлеңнің негізгі тақырыбы – қазақ халқының рухын ояту, мақсат-мүддесі – сол үмітті ел жүрегіне жеткізу, ұлттық серпіліске үндеу.
Күннен туған баламын,
Жарқыраймын, жанамын.
Күнге ғана бағынам.
Өзім – күнмін, өзім – от.
Осы шумақ арқылы Мағжан Жұмабаев қазақ халқының алдына биік міндет қояды: рухты жаңғырту, намысты ояту, азаттыққа ұмтылу.