Секция
Тарих: Қалжан ахун Бөлекбайұлы (1862–1916)
ХІХ ғасырдың ортасына таман Ресей империясы Арал аймағы арқылы бүкіл Оңтүстік Қазақстан мен Орта Азияны жаулап алу үшін әскерін даярлай бастады. Сыр өңірін бағындыру арқылы патша өкіметі бірқатар стратегиялық мақсаттарын жүзеге асыруға ұмтылды.
Патшалық Ресей Орталық Азияға жақындай отырып, күллі Түркістанды (қазіргі Оңтүстік Қазақстан өңірі мен Орта Азия республикалары) бағындыру үшін ең алдымен Сыр бойын иеленуі қажет еді. Сыр өңірінің тоғыз жолдың торабында орналасуы, Арал теңізі мен Сырдария арқылы Түркістан өлкесіне терең ену мүмкіндігі бұл аймақтың әскери-стратегиялық маңызын еселей түсті.
Отарлау саясатының өзегі
- Мемлекеттік басқару жүйесін жою
- Қазақтың байырғы шұрайлы жерлерін келімсектер мұқтажына тартып алу
- Тіл мен діннен айыруға бағытталған стратегияларды қолдану
Қарсылық тоқтамады
Ел тарихындағы алмағайып кезеңде басқыншыларға және олардың шексіз озбырлығына қарсы бағытталған қазақ халқының қарсылығы бір сәтке де толастаған жоқ. ХІХ ғасырдың 30–70 жылдарындағы ұлт-азаттық қозғалыстың аса ірі көтерілісін қазақтың соңғы ханы Кенесары Қасымұлы (1802–1847) басқарды.
Бұл күресті Жанқожа батыр Нұрмұхаммедұлы (1774–1860) мен Сыздық сұлтан Кенесарыұлы (1837–1910) одан әрі өрістетті.
Рухани тірек болған орта
Азаттық күресіне рухани дем беріп, халықты ұйыстыру ісінде діни-ағартушы оқымыстылардың еңбегі айрықша болды. Олар мемлекеттілікті қалыптастыруға, рухани мәдениет пен дүниетанымды жетілдіруге, сауат ашуға және әлеуметтік ахуалды көтеруге күш салды.
Сыр өңіріндегі білім дәстүрі
Бүгінде тарихи шындық ретінде мойындалған бір жайт — имандылық пен білімділікті насихаттап, құнды шығармалар жазған ғұлама-ағартушылар мен қайраткерлердің ұлтты ұйыстырудағы рөлі орасан болғаны.
Сыр елінен шыққан ағартушы ұстаздар философия, грамматика, лингвистика, шығыс тарихы мен әдебиеті, астрономия және өзге де жаратылыстану салалары бойынша кәсіби деңгейде білімді еді. Олар көбіне Мекке, Мәдина, Бағдат, Шам, Ыстанбұл, Каир, Кабул, Герат, Хиуа, Хорезм, Үргеніш, Самарқанд сияқты мәдени орталықтарда оқыған.
Айрықша орда
Өңір халқын ағартуда Бұхарадағы Көкілташ медресесінің орны ерекше болды.
Жалғастық
Медресе түлектерінің арасында Сыр өңірінде өз мешіт-медресесін ашып, ағартушылық жолын жалғаған ұстаздар көптеп саналды.
Солардың бірегейі — ахун, дін қайраткері, ғұлама ұстаз Қалжан ахун Бөлекбайұлы.
Тегі, балалық шағы және тағылымы
Қалжан ахунның арғы тегі Ақтөбе облысындағы Жаманқарағай өңірін қоныстанған табын руынан тарайды. Әкесі Бөлекбай жігіт күнінде Қарақалпақстандағы туыстарына барып, сол жерде үйленіп қалады. Кейін Қарақалпақстандағы қазақ жұртына басшылық жасап, Хиуа хандығында бектік дәрежеге дейін көтеріледі.
Бөлекбай батырдың ел басқарудағы шеберлігі мен хан алдындағы беделінің бір көрінісі — Қалжан ахунның сол кісінің 77 жасында көрген перзенті болуы.
Дүниеге келген сәбиге ата-анасы «Қалмұхаммед» деп ат қояды, кейін еркелетіп «Қалжан» атап кетеді.
Сол заманның үрдісі бойынша Бөлекбай батыр Қалжанды жеті жасынан медресеге беріп, сауатын ашуға жағдай жасайды. Алайда Қалжан шариғат қағидасы бойынша кәмелетке толған он үш жасында әкесі дүниеден өтеді.
Баласының зеректігі мен алғырлығын бағалаған Бөлекбай батыр соңғы аманатында артында қалғандарға Қалжанның білімін үзбей жалғастыруына көмектесуді өсиет етеді. Анасы бұл аманатты берік ұстап, Қалжанға жетімдіктің ауыртпалығын сездірмей, оқуына барынша қамқорлық жасайды.
Түйін ой
«Білім — инемен құдық қазғандай»: Қалжан ахунның оқу жолы табандылық пен үздіксіз ізденістің үлгісі ретінде көрінеді.
Көкілташ медресесі және «ахун» дәрежесі
Қалжан ахун Хиуа мен Бұхарадағы медреселерде бірнеше жыл білімін шыңдап, он жеті жасында әйгілі Көкілташ медресесіне қабылданады. Онда он жыл бойы, яғни жиырма жеті жасына дейін, үздіксіз оқып, шариғат пен құқық негіздерін толық меңгереді.
Сонымен бірге философия, астрономия, математика, биология сияқты пәндерді терең оқып, шаруашылық басқару ісіне де машықтанады. Араб, парсы, шағатай тілдерін еркін меңгерген ол медресені тәмамдаған соң «ахун» атағына ие болады. Бұл — мұсылмандық діни лауазым, баулушы ұстаз деген мағынаны білдіреді.
Деректерде Қалжан ахунның поэзия әлемінен де нәр алып, сөз өнеріне жақын болғаны айтылады.
Осы мәтінде баяндалған тарихи желі Сыр өңірінің отарлау кезеңіндегі стратегиялық маңызын, ұлт-азаттық күрес дәстүрін және Қалжан ахун Бөлекбайұлының білім мен руханиятқа сүйенген қызметін бір арнаға тоғыстырады.