Қазақша рефераттар

Тазша бала Ертегілер ауылында

5-сынып. Сыныптан тыс жұмыс

Тақырыбы

«Ауыз әдебиеті әлеміне саяхат»

Мақсаты

Оқушылардың ауыз әдебиеті үлгілерінен алған білімін қайталау, ана тілі мен әдебиетін сүюге және құрметтеуге тәрбиелеу, пәнге қызығушылығын арттыру.

Түрі

Саяхат-сабақ

Әдістері

  • Репродуктивті
  • Сахналық көрініс
  • Проблемалық сұрақтар

Көрнекілігі

  • Суреттер, слайдтар, кітаптар
  • Ертегілер мен мультфильмдерден үзінділер

Техникалық құрал-жабдық

Интербелсенді тақта

Сабақтың барысы

Саяхат бірнеше «ауылға» бөлінеді. Әр ауылда оқушылар ауыз әдебиетінің бір жанрын еске түсіріп, тапсырмалар орындап, көріністер көрсетеді.

Кезеңдер

  1. 1Мұғалімнің кіріспе сөзі
  2. 2Қонақта Тазша бала
  3. 3«Тұрмыс-салт жырлары» ауылы
  4. 4«Мақал-мәтелдер» ауылы
  5. 5«Жұмбақ, жаңылтпаштар» ауылы
  6. 6«Ертегілер» ауылы
  7. 7Мұғалімнің қорытынды сөзі

Топтарға бөлу

Оқушылар ауыз әдебиеті түрлеріне сай 4 топқа бөлінеді. Әр топ өз «ауылының» атауын иеленіп, сол бағытта тапсырмалар орындайды.

1-ауыл

Тұрмыс-салт жырлары

2-ауыл

Мақал-мәтелдер

3-ауыл

Жұмбақ, жаңылтпаштар

4-ауыл

Ертегілер

Кіріспе ой

Мұғалім оқушыларды «Ауыз әдебиеті әлеміне саяхат» атты сыныптан тыс сабаққа шақырады. Сабаққа ертегі кейіпкері Тазша бала қонаққа келеді. Ол әр ауылды аралап, балалардың қазақ ауыз әдебиетін қаншалықты білетінін байқап көреді.

Ахмет Байтұрсынұлы: «Әдебиет — асыл сөз».

Асыл сөзді көп тыңдап, көп оқыған сайын адамның тілі көркейіп, ойы байып, сезімі тереңдейді. Қазақ әдебиеті де екіге бөлінеді: ауыз әдебиеті және жазба әдебиеті. Ауыз әдебиеті — жазу кең тарамаған кезде туған, ұрпақтан-ұрпаққа ауызша жеткен қазына.

Ауыз әдебиеті арқылы халықтың даналығы, дүниетанымы, тәлімі, мінез-құлқы, тұрмыс-тіршілігі көрінеді. Бұл мұраның авторлары көбіне белгісіз, бірақ оның құндылығы уақыт өткен сайын арта түседі.

Қонақта Тазша бала

Есік қағылып, Тазша бала кіріп, балалармен сәлемдеседі де, өтірік өлеңнен үзінді оқиды.

Өтірік өлеңнен үзінді

Жүк артып инелікке ерте көштім,

Шүйкелеп сары майдан арқан естім.

Мұртына шегірткенің ат арқандап,

Дегенде өлдім-талдым әрең шештім.

Міндім де ақсақ қоңызға аяндадым,

Болдыртып аяңымен қоян алдым.

Апырмай, сол қоянның семізін-ай,

Көтеріп қоңызыма қоя алмадым!

Сұрақ-жауап

Мұғалім: Бұл кім?

Оқушылар: Тазша бала.

Мұғалім Тазша баланың балалардың білімін байқап, әр ауылды бірге аралауға келгенін айтады.

Саяхаттың идеясы

Әр ауыл — ауыз әдебиетінің бір жанры. Оқушылар тыңдайды, айтады, сахналайды, жарысады. Нәтижесінде сөз мәдениеті, ойлау және сөйлеу дағдысы дамиды.

тыңдау мәнерлеп оқу көрініс жарыс талқылау

1-ауыл: Тұрмыс-салт жырлары

Қазақ ауыз әдебиетінің үлкен бір саласы — тұрмыс-салт жырлары. Күнделікті өмірде өлең айту қазақтың қадірлі дәстүрлерінің бірі болған. Сол себепті салтқа байланысты туған өлең-жырлар тұрмыс-салт жырлары деп аталады.

Олардың қатарына: бесік жыры, тұсаукесер жыры, жар-жар, тойбастар, беташар, бата-тілек, жоқтау сияқты түрлер жатады.

Назар аударатын тұс

Төрт түлікке арналған жырларда малдың төлін жақсы көруі арқылы адамның да мейірімі, ықыласы, тіршілігі көрініс табады.

Төрт түлік туралы жыр

1-оқушы «Малдың баласын сүюі» тақырыбындағы мәтінді мәнерлеп оқиды.

Наурыз жырлары

2-оқушы Наурыз жырларының мәнін түсіндіреді: халық көктемді жаңа жылдың бастауы деп біліп, береке-бірлік, ақ мол болсын деп тілеген.

3-оқушы Наурыз өлеңдерінен үзінді мәнерлеп оқиды.

Бата-тілек

4-оқушы бата-тілек жырларынан үзінді оқиды. Тазша бала оқушылардың дайындығына риза болады.

2-ауыл: Мақал-мәтелдер

«Сөздің көркі — мақал» деген аталы сөз бар. Мақал-мәтелдер арқылы ойды ұтымды әрі мәнді жеткізуге болады. Мақал-мәтелдерде нақыл мен ақыл айтылады: жаманнан сақтандырып, жақсыны үлгі етеді.

Мұғалім тақырыптар бойынша мақал-мәтел айтуды ұсынады: Отан, еңбек, ерлік, достық, оқу-білім, адамгершілік, үнемшілдік, ата-ананы құрметтеу, төрт түлік пен кәсіп, егіншілік.

Мысалдар

  • Туған жердей жер болмас, туған елдей ел болмас.
  • Еріншек егіншіден елгезек масақшы озыпты.
  • Ерлік білекте емес, жүректе.
  • Татулық — табылмас бақыт.
  • Жігітті жолдасынан таны.
  • Өнер алды — қызыл тіл.
  • Ақылды адам — батпан-ақ, ақылсыз адам — сасқалақ.
  • Қасықтап жинағанды шөміштеп төкпе.
  • Әке — асқар тау, ана — шалқар көл.

3-ауыл: Жұмбақтар мен жаңылтпаштар

Жұмбақ

Жұмбақ — ауыз әдебиетінің ертеден келе жатқан түрі. Ол — бір нәрсенің белгілерін екінші нәрсенің белгілері арқылы тұспалдап айту өнері. Жұмбақ адамның дүниетанымын, ойлау мен қиялын байқатады.

Интерактивті тақтадан сурет көрсетіліп, оқушылар сол суретке сәйкес жұмбақтарды айтып, шешуін табады.

Жаңылтпаш

Жаңылтпаш — қазақ ауыз әдебиетінің шағын жанры. Ол балалардың дыбыстарды анық, тез әрі жаңылмай айтуына үйрететін өлең-ойын. Жаңылтпаштың ойындық сипаты — балалардың кезекпе-кезек жарыса айтуында.

Фольклортанушы М. Ғабдуллиннің жазуынша, ертеректе жаңылтпаш ойын-сауықта жұртты күлдірумен қатар, тіл ұстартуға қызмет еткен, тіпті кей жағдайда өлең, ән білмейтін жастарға «жаза» ретінде де қолданылған.

4-ауыл: Ертегілер

Ертегінің табиғаты

Ертегілер — ауыз әдебиетінің ең көне жанрларының бірі. Онда көбіне өмірде сирек кездесетін немесе мүлде кездеспейтін, ойдан шығарылған оқиғалар баяндалады. Ертегілер ауызша айтылып, ғасырлар бойы ел жадында сақталып, ұрпақтан-ұрпаққа жеткен.

Әр кезеңде ертегі айтушылар мазмұнға жаңа оқиғалар қосып, оны үнемі жаңартып, толықтырып отырған. Халық ерте заманнан-ақ зұлымдықты әділдік жеңеді деп сенген, жақсы өмірді аңсап, қиялға ерік берген.

Түрлері

  • Хайуанаттар туралы ертегілер
  • Қиял-ғажайып ертегілер
  • Шыншыл ертегілер

Ертегілер көбіне қара сөзбен айтылады, кейде өлең түрі де кездеседі. «Ерте, ерте, ертеде, ешкі құйрығы келтеде…» сияқты ұйқасымды тіркестер жиі ұшырасады.

Сахналық көрініс

Оқушылардың қатысуымен «Аяз би» ертегісінен үзінді қойылым ретінде көрсетіледі.

Бейнеүзінді

«Жыл басы» ертегісінен үзінді көрсетіледі.

Бейнеүзінді

«Бауырсақ» ертегісінен үзінді көрсетіледі.

Негізгі тұжырым

Ертегілердің тілі көркем, қарапайым әрі түсінікті. Олар арқылы халық өзінің арман-тілегін, қиялын, әділдікке деген сенімін білдірген. Ертегі оқу қиялды ұштайды, армандауға үйретеді, сөзді көркем қолдануға баулиды, ойды жүйелі жеткізуге дағдыландырады.

Қорытынды

Мұғалімнің қорытынды сөзі

Ауыз әдебиеті — халқымыздың асыл қазынасы. Оны көбірек оқып, тыңдап, мәнін түсінуге талпынсақ, тіліміз байып, ойымыз тереңдейді. Халқымыздың жақсы қасиеттерінен нәр алып, сөзді қадірлеуді үйренеміз.

Тазша баланың қоштасуы

Тазша бала оқушылардың белсенділігіне ризашылығын білдіріп, алғыс айтып қоштасады.

Есте сақтайық:

Ауыз әдебиетін оқу — тіл ұстарту ғана емес, ұлттық жады мен рухани мәдениетті сақтау.