Қазақша рефераттар

Қазақ халқының сүйіп тыңдайтын жыры - Қобыланды батыр

Кіріспе

Бүгінгі таңда өркениетті елдерде білім беру ісін адамзаттық құндылықтарға негіздеу және ұлттық сананы құрметтеу алдыңғы орынға шықты. Осыған байланысты қазақ мектептерінде қазақ әдебиеті пәнін оқыту да заман талаптары мен әлеуметтік сұраныстарға сай үнемі жаңартылып, жетілдіріліп отырады. Пәнді оқытудағы өзгерістер мен жетістіктер оның даму үдерісінің үздіксіз екенін көрсетеді.

Болашақта ел тізгінін ұстайтын азаматтардың бойында ізеттілік, тапқырлық, ептілік, байқағыштық сияқты қасиеттерді қалыптастыру қажеттігі Ел Президенті Н. Ә. Назарбаевтың «Қазақстан – 2030» жолдауында жан-жақты қарастырылған. Сонымен бірге, қазақ халқының өнегелі дәстүрлерімен тереңірек таныстыру арқылы оқушылардың тұлғалық қалыптасуын қолдап, шығармашылық және рухани мүмкіндіктерін дамыту көзделеді.

Негізгі ұстаным

Қазақстан Республикасының мектептерінде қазақ әдебиеті пәні аясында батырлар жырын оқытудың маңызы ерекше. 6–9-сыныптарда батырлар жырын оқыту оқушыларға жанрдың өзіндік ерекшеліктерін, негізгі қағидаларын, сондай-ақ жыр өзегінде халық арманы мен халық тарихы жатқанын айқындап түсіндіруге мүмкіндік береді.

Батырлар жырының тақырыптық өрісі

Батырлар жыры тақырып жағынан сан алуан. Ол батырлықты ғана емес, салт-дәстүрді, достық пен махаббатты да жырлайды. Қазақ эпосының көрнекті үлгілеріне «Алпамыс батыр», «Қобыланды батыр», «Ер Тарғын», «Қамбар батыр» жырлары жатады.

«Алпамыс батыр»

Батырлық пен елдік идеяны кең бейнелейтін эпос.

«Қобыланды батыр»

Қазақ халқы сүйіп тыңдайтын жырлардың бірі.

«Ер Тарғын»

Ерлік, ел қорғау, адамдық қасиеттер желісі.

«Қамбар батыр»

Халықтық мұрат пен қаһарман тұлғасын танытады.

«Қобыланды батыр» жыры: таралуы мен зерттелуі

Қазақ халқының сүйіп тыңдайтын жырларының бірі — «Қобыланды батыр». Деректерге қарағанда, бұл жыр XVII ғасырдың соңынан бері айтылып келеді. XIX ғасырдың екінші жартысында жырды эпик ақын Марабай Көлбаев жырлаған.

Баспа және нұсқалар

  • Жырды алғаш рет Ыбырай Алтынсарин Марабай ақыннан жазып алып, 1879 жылы бастырып шығарған.
  • 1914 жылы Қазанда Тұяқбай нұсқасы жарияланған.
  • 1922 жылы Ташкентте Ә. Диваев жинаған нұсқалар жарық көрген.

«Қобыланды батыр» — көлемді эпикалық поэма. Он мыңнан астам жолдан тұратын жырда Қобыландының ғажайып тууы, ата-анасы, балалық шағы, ерлікпен үйленуі, Қазан, Алшағар, Көбікті сияқты сыртқы жаулармен соғыстары, Қарлығамен қарым-қатынасы, жорықтары мен ерлігі кең суреттеледі.

Тәрбиелік мәні

Батырлар жырын оқыту арқылы оқушыларды батылдыққа, ерік-жігерге тәрбиелеп, патриоттық сезімін оятуға болады.

«Қобыланды батыр» жырын дәстүрлі және дәстүрлі емес оқыту

Қазіргі таңда Қазақстан Республикасының жалпы білім беретін мектептерінде кез келген пән бойынша сабақтар дәстүрлі және дәстүрлі емес форматта ұйымдастырылады. Әрқайсысының өзіндік ерекшелігі бар, ал тиімділігі тақырыптың мазмұны мен оқу мақсаттарына сай анықталады.

Сабақ — оқытуды ұйымдастырудың негізгі формасы және мұғалім мен оқушы арасындағы қарым-қатынасты реттейтін басты орта. Әр сабақ қоғаммен, оның идеологиясымен, саясатымен, сондай-ақ қоғамдық іс-әрекеттің басқа түрлерімен байланысты.

Сабақтың негізгі мақсаттары

  • Білімді меңгерту
  • Икемділік пен дағдыны қалыптастыру
  • Шығармашылыққа тәрбиелеу

Дұрыс қойылған сабақ мақсаты — мұғалім еңбегінің мәдениеттілігін танытатын маңызды көрсеткіш.

Дәстүрлі және жаңаша оқыту айырмашылығы

Дәстүрлі оқытуда мұғалім сынып оқушыларын толық қамти отырып түсіндіреді. Мұғалім мен оқулық негізгі рөл атқарады: оқушы дайын білімді қабылдап, оны есте сақтап, мазмұнын бұрмаламай қайталап айтуға бағытталады.

Жаңаша оқытуда оқушы тек тыңдаушы емес, белсенді қатысушыға айналады: мұғаліммен пікірталас жүргізеді, өз бетінше ізденеді, белгісізді анықтауға сұрақ қояды. Әр оқушының шешімі әртүрлі болуы мүмкін; табылған жауапты түпкілікті ақиқат деп қабылдамай, зерттеуді жалғастыруға ынталанады. Бұл үдерісте мұғалім мен оқушы арасында тығыз серіктестік қалыптасады.

Проблемалық оқыту және зерттеушілік бағыт

Дәстүрлі оқытуда «проблемалық жағдай», «оқу проблемасы», «мәселенің принциптері» секілді ұғымдар жүйелі түрде қолданылмайды. Ал проблемалық оқыту оқушыны теориялық білімді бөліктерге (блоктарға) жинақтап, ғылыми негізде меңгеруге жетелейді.

Бұл жүйенің негізгі қызметі — білімді ғылыми тұрғыда игерту және іс-әрекетте зерттеушілікке бағыттау. Нәтижесінде оқушының дүниетанымы қалыптасып, қажетті ақпаратты өздігінен іздеп табуға дағдыланады; эмоциялық-еріктік және уәждік қажеттіліктері оқу әрекетімен ұштасады.

Әдеби талдау дағдылары: жанр, құрылым, бейне

Әдебиет сабағында оқушы көркем шығарманы жанрлық тұрғыда ажырата білуі маңызды. Мәселен, эпикалық жанрда шағын әңгімеден эпопеяға дейінгі сатыларды танып, жасалу жолдарын түсіндіру; бейнелерді, кейіпкерлер мен қаһармандарды жүйелеу; автор позициясын оқиға желісі, суреттеу, диалог пен монолог арқылы пайымдау қажет. Поэзияда лирикалық қаһарманның ұстанымын, өлең өрнегіндегі троптар мен фигуралардың түрлерін талдау да негізгі міндеттердің бірі.

Батырлар жырын оқытудың қиындығы және мұғалімге қойылатын талап

Батырлар жыры — ауыз әдебиетінің маңызды әрі күрделі жанры. Оны оқытудағы негізгі қиындықтар: көлемінің үлкендігі, тілдік қабатының бүгінгі оқушыларға тосындығы және поэтикалық ерекшеліктерінің молдығы. Әсіресе 5–9-сыныптарда бұл жанрды оқыту мұғалімнен жүйелі жоспар мен үлкен еңбекті талап етеді.

Мұғалім назар аударатын негізгі бағыттар

Кіріспе жұмыстары

  • «Батырлар жыры» (эпостық жырлар) туралы алғашқы әдеби-теориялық ұғым беру (оқушылардың жас ерекшелігін ескере отырып).
  • Батырлар жырындағы халық арманының өзегінде халық тарихы жатқанын түсіндіру.

Мазмұнын меңгертудегі жұмыстар

  • Жырдың сюжеттік-композициялық жоспарын құрып, көрнекі түрде ұсыну.
  • Күйтабақ/аудиожазба арқылы тыңдатып, орындау мәнерімен таныстыру.
  • Мәнерлеп оқыту: негізгі эпизодтарға бөліп оқып, мазмұндату.
  • Сұрақ-жауап арқылы басты оқиғаларды айтқызу, аннотация жаздыру.

6-сыныпқа арналған үлгі жоспар: «Қобыланды батыр»

Көлемді әрі оқиғасы күрделі жырға жоспар құру оқушыларға негізгі желіні тез қабылдауға, басты оқиғаларды аңғаруға және мазмұнын жүйелі, тұжырымды түрде баяндауға көмектеседі.

  1. 1 Қобыландының дүниеге келуі
  2. 2 Қобыландының алғашқы күресі
  3. 3 Қобыландының аты — Тайбурыл
  4. 4 Тайбурылдың шабысы
  5. 5 Қобыланды және қазақ хандығы
  6. 6 Қобыландының тұтқынға алынуы
  7. 7 Көбіктінің ащы сөзі және Қобыландының жеңілісі
  8. 8 Алшағыр ханның сарайында
  9. 9 Қобыландының Құртқа сұлумен үйленуі
  10. 10 Қобыланды батырдың ұлы — Бөгенбай
  11. 11 Қорытынды

Оқытуды ұйымдастырудың ұсынылатын қадамдары

  • Жырды аудиожазбадан тыңдатып, мәтіннің оқылу мәнері мен интонациялық ерекшеліктерін таныстыру.
  • Жырды мәнерлеп оқыту: негізгі эпизодтарға бөліп, әр бөлік бойынша қысқаша мазмұндату.
  • Мазмұндауды сұрақ-жауап арқылы жүргізіп, басты оқиғаларды жүйелету.
  • Негізгі бөлімдерге аннотация жаздыру арқылы түсінуді бекіту.