Алғырлар Мұқағали кім
Сабақтың барысы
Бұл сабақта оқушылар Мұқағали Мақатаевтың тұлғасын, шығармашылық табиғатын және «Аққулар ұйықтағанда» поэмасының идеялық өзегін түсінуге бағытталған тапсырмалар орындайды. Әдістемелік құрылым СТО (сын тұрғысынан ойлау) тәсілдеріне сүйеніп, қызығушылықты ояту, мағынаны тану және ой толғаныс кезеңдері арқылы жүйеленеді.
Ұйымдастыру кезеңі
- Сыныптың дайындығын тексеру, көңіл күй қалыптастыру.
- Сабақ мақсатын қысқаша айқындау.
Үй тапсырмасын тексеру
Шерхан Мұртаза туралы сұрақ-жауап арқылы өткен тақырыпты бекіту.
Үй тапсырмасы бойынша сұрақ-жауап (Шерхан Мұртаза)
Шерхан Мұртаза қай жылы дүниеге келді?
1932 жылы 28 қыркүйекте, қазіргі Жамбыл облысы Жуалы ауданы Мыңбұлақ ауылында.
Әкесінің есімі және тағдыры
Әкесі 1937 жылы сталиндік қуғын-сүргіннің құрбаны болған.
Кімнің повесть, романдарын орысшадан аударған?
Шыңғыс Айтматовтың шығармаларын аударған: «Боранды бекет», «Жан пида», «Теңіз жағалай жүгірген тарғыл төбет», «Қош, Гүлсары».
Тұрар Рысқұловқа арналған еңбегі
Бес кітаптан тұратын «Қызыл жебе» эпопеясы.
Шерхан Мұртаза кім?
Қазақстанның халық жазушысы, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, белгілі қоғам қайраткері.
Жазушының жасы
81 жас (мәтіндегі дерек бойынша).
Жаңа сабақ
І кезең: Қызығушылықты ояту
- І топ «Алғырлар»: Мұқағали кім?
- ІІ топ «Тапқырлар»: «Егер мен ақын болсам...»
- ІІІ топ «Ойшылдар»: «Көлдің сәні — аққулар»
Топ жауаптары біріктіріліп, ортақ қорытынды жасалады.
ІІ кезең: Мағынаны тану
Мұқағали өз болмысын былайша танытады:
Қазынам бар, қисапсыз шектеледі.
Қызғанады біреулер, жек көреді.
Бермеймін де, сатпаймын, көрсетпеймін,
Алам десең, алдымен зертте мені.
Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев 13 наурызда (куәлікте 9 ақпан деп көрсетілген) Алматы облысы, Райымбек ауданы, Қарасаз ауылында дүниеге келген. Азан шақырып қойылған есімі — Мұхаметқали. Пайғамбар атын алып жүру балаға ауыр болады деген ырыммен, ата-анасы оны кішкентайынан Мұқағали деп еркелеткен.
Үйдің тұңғышы болғандықтан, ақын Тиын әжесіне ерекше жақын болып өсті. Өзі жырлағандай, ақ кимешек көрінсе — әжесін көргендей күй кешетін.
Әже туралы толғаныс
Әже, сен бірге жүрсің меніменен,
Өліге мен өзіңді телімегем.
Ақ кимешек көрінсе, сені көрем,
Ақ кимешек жоғалса... нені көрем?
Мұқағали үшін өлең жазудан асқан бақыт болмаған: ол «өлең боп өмір сүрді, өлең боп өмірден өтті». Ақын он жасынан бастап соғысқа кеткен әкесін сағынып, жыр жазған.
Әкеге сағыныш
Жалынған ғазиз анам, сұрап қалған,
Жоғалды сол бетімен бірақ та арман.
Сенбеймін «әкең өлді» дегенге мен,
Себебі ол үйімізден тірі аттанған.
Ана бейнесі
Шешем менің — иілген сұрау белгі,
Сәл ғана шаттық көрді, жылау көрді.
Қалай ғана қалпына келтірерсің,
Дауылдар майыстырған мынау белді...
Өмірлік шыңдалу
Есімде жоқ, бала болып өсіп пе едім?!
Болсам неге жылы сөз есітпедім?!
Есіме тек білемін — жеңіс құстың
Біздің жаққа бір апта кешіккенін.
Ақын бір өлеңінде: «Мен отыз бестемін» деп, өзі өткерген ауыр кезеңдерді ықшам да нық түйіндейді.
Ақын туралы пікірлер
Мұқағали поэзиясының табиғаты туралы әр дәуірдің зиялы қауымы салмақты ой қалдырған. Төмендегі топтама — ақынның шығармашылық биігін айқындайтын бағалар.
«Ғажайып даналықтың бір көзі — Мұқағали поэзиясы».
«Мұқағали асып-тасып, арнасынан төгіліп жүрмесе, артында қалың жұрт сүйіп оқитын өлеңдері қалар ма еді... Ақынды түсіну қиын».
«Мұқағали жалғандықты, мүләйім жағымпаздықты, әдебиеттегі саудагерлікті, жалақорлықты, бәлеқорлықты жан-тәнімен жек көрген ақын».
«Мұқағали поэзиясы — таңғы шықтай мөлдір, сырлы, мұңлы поэзия».
«Мұқағали поэзиясы талай жүрекке от берді, бозбаланың жыры, бойжеткеннің сыры болды».
Әнге айналған өлеңдер мен поэмалар
Ән жазылған өлеңдерден мысалдар
- «Дариға, домбырамды берші маған»
- «Сәби болғым келеді»
- «Бақыт деген»
- «Аңса жаным»
- «Есіңе мені алғайсың»
- «Күрең күз» және т.б.
Поэмалары
«Аққулар ұйықтағанда»: идея, аңыз және әсер
«Аққулар ұйықтағанда» — халықтың наным-сенімін, әдет-ғұрпын жүрекпен ұғып, санаға сіңіруді мақсат еткен шығарма. Айтылатын дерек бойынша, ақын поэманы бір түнде жазып, ертеңіне Ғабит Мүсіреповке оқып берген. Ғабит Мүсірепов туындыны мұқият тыңдап, жоғары бағалап, ақынға алтын қалам сыйлаған.
Оқылымға бағыт
Осыдан кейін поэмамен танысып, қысқаша мазмұны талданады. Негізгі назар — қасиет пен қасірет, табиғат пен адам арасындағы жауапкершілік тақырыптарына аударылады.
ІІІ кезең: Ой толғаныс
Талдау сұрақтары оқушыларды көркем детальді байқауға, себеп-салдарды таразылауға және қазіргі өмірмен байланыстыруға жетелейді.
Талдау бағыттары
- Поэманың өзіңізге ең ұнаған тұсы.
- Аққудың рең әсемдігін бейнелейтін жолдарды табу.
- Аққуды атқан ана қандай қасіретке душар болды?
- Аққудың жарасымды қылықтарын бейнелейтін жолдар.
- Жараланған аққудың мүшкіл халін суреттейтін үзінділер.
Қазіргімен байланыстыру
Бүгінгі заманда жылқышы қарт секілді табиғат жанашырлары бар ма? Табиғатты қорғау мәдениеті мен жеке жауапкершілік қандай деңгейде?
Оқушылар дәлел келтіріп, мысал арқылы ойын негіздейді (жергілікті табиғат, қорықтар, экобастамалар, жеке әрекет).
IV кезең: Венн диаграммасы
М. Жұмабаевтың «Батыр Баян» поэмасы мен М. Мақатаевтың «Аққулар ұйықтағанда» поэмасы салыстырылады.
«Батыр Баян»
Азаматтың туған жерге деген махаббаты; ерлік пен елдік идеясы.
Ортақ тақырып
Махаббат — адам жанының өзегін ашатын құндылық: сүйген жары үшін, бала үшін жасалатын таңдау мен жауапкершілік.
«Аққулар ұйықтағанда»
Бала мен ана махаббаты; наным-сенім мен табиғатқа қатынас; ар-ождан таразысы.
V кезең: Поэзия минуты
Мәнерлеп оқу
Поэмадан үзінділер оқылады. Дыбыс ырғағы, пауза, екпін және сезім дәлдігіне назар аударылады.
Музыкалық сәт
«Есіңе мені алғайсың» әні орындалады (немесе тыңдатылады).
VI кезең: Қорытынды
Сабақты қорытындылай отырып, Абайдың: «Өлді деуге бола ма, айтыңдаршы, өлмейтұғын артында із қалдырған?» деген сөзін тірек етеміз. Мұқағали өлген жоқ — ол бізбен мәңгі бірге. Жырлары да мәңгі жасай береді.
Нағыз тума таланттың екі өмірі бар: бірі — шектеулі ғұмыр, екіншісі — мәңгілік шығармашылық өмір. Мұқағалидың шектеулі өмірінің күні батса да, оның мәңгілік өнерінің таңы атты.
VII–VIII кезеңдер: Бағалау және үй тапсырмасы
Бағалау
Оқушылардың талдауға қатысуы, дәлел келтіруі, мәнерлеп оқуы және топтық жұмысқа үлесі бойынша бағаланады.
Үй тапсырмасы
- «Мұқағали әлемі» тақырыбында шығарма жазу.
- Поэмадан үзінді жаттау.
- Поэма желісі бойынша сурет салу.