Мұғалім - болашақтың білім нәрін себушісі
Эссе
Мұғалім — болашақтың білім нәрін себуші
Мектепке алғаш қадам басқан сәтім әлі күнге көз алдымда. Қолымнан жетектеп, алғашқы партаға отырғызған ұстазымның бейнесі — кеше ғана болғандай. Ол кезде ұстаз мен үшін ай мен күндей биік, мектептің кішкентай «күні» сияқты еді: білім нұрын шуақ қылып шашатын, сөзі жүрекке жол табатын жан.
Ұстазымның ақ жүрегінен шыққан әрбір сөзі мен үшін заң болатын. Ол қолпаштап, мадақтаған сәттерде төбем көкке жетпей, ішімнен қатты қуанып кететінмін. Оның жүріс-тұрысы, көзәйнегін мұрнының ұшына іліп алып, көзінің үстінен бізге қарай отырып сабақ түсіндіргені — бәрі де жадымда сақталыпты.
Үйге келген соң ұстазыма еліктеп, көзәйнекті мұрнымның ұшына киіп алып, інім мен сіңлімді отырғызып қойып «сабақ» өтетінмін. Кейде теледидардағы диктор сияқты кітап оқып беретінмін. Ол кезде мұғалім атаулының бәрі әрдайым жинақы, таза жүретін, үйде де, сыртта да костюм мен юбка киетіндей көрінетін. Сол бейнеге қызығып, ішімнен ұстаздарға ұқсағым келетін.
Еліктеу — таңдауға айналған сәт
Мектептегі ұстазыма деген еліктеуім, ақырында, мені ұстаздық жолды таңдауға алып келді. Қызығы мен қиындығы қатар жүретін бұл мамандықта еңбек етіп жүргеніме бүгінде он сегіз жыл болыпты.
Осы жылдар ішінде әріптестеріммен бірге талай түлектің қанатын қатайтып, өмірге қадам басуына жол көрсетіп, білім нәрімен сусындаттық. Алайда бүгінгі өскелең ұрпақ өмір сүріп отырған уақыт бұрынғы буынның заманына мүлдем ұқсамайды. Бұл — баланың жаңа ұғымдарды қабылдауы, өзгермелі жағдайларға тез икемделуі, өздігінен бағдар табуы сияқты қабілеттермен тығыз байланысты.
Өз-өзіңе сұрақ қоюдан басталған ізденіс
Соңғы кездері өзіме де, әріптестеріме де жиі қоятын сұрағым көбейді: «Не мен сабақ түсіндіре алмай жүрмін бе, әлде қолданып жүрген әдіс-тәсіліміз ескірді ме? Оқушы неге оқымайды? Бұрынғы сыныптарымыз бір ымымызды-ақ түсінетін еді ғой». Кейбір оқушылардың партада да ұзақ отыра алмай, тынымсыз қозғала беретіні байқалды. Осы тұста өз сабағыма көңілім толмай, «тәрбие мен білімді дұрыс жеткізе алдым ба?» деген ой жиі мазалайтын.
Осы ой жетегінде жүргенде күтпеген жерден үш айлық курсқа бардым. Алғашында «неге үш ай оқытады, не үйретеді?» деген қызығушылық басым еді. Курс барысында Кембридж университеті тәжірибесіне сүйенген жаңаша оқыту әдіс-тәсілдерін меңгердік. Сабақ жоспарлары да өзгеше екен: ұзақ мерзімді, орта мерзімді, қысқа мерзімді жоспар құруды үйрендік.
Жаңаша сабақтың өзегі
- Тәрбие мен әдеп сабақ басынан-ақ көрініс табады.
- Оқушылар «шаттық шеңберін» құрып, бір-біріне жақсы тілек айтып, топқа бөлінеді.
- Мұғалім ұзақ түсіндірмейді: оқушы тақырыпты өздігінен меңгеріп, топпен ақылдасып, ортақ нәтижеге келеді.
- Оқушылар постер қорғайды, бірін-бірі бағалайды, сабақ соңында кері байланыс береді.
Бұл жерде білім берумен қатар тәрбие де қатар жүреді. Сабақ кезеңдерінің өзінде оқушы ұйымшылдыққа, бір-бірін тыңдауға, әдептілікке, көпшілдікке баулиды. Бала өз ойын еркін жеткізіп, партада қадалып отырмайды: топқа қайта-қайта бөлініп, үнемі қозғалыста болады, ойын элементтері арқылы белсенді қатысады, бірін-бірі бағалап үйренеді. Сабақтан алған әсерін стикерге жазып, кері байланыс жасайды; мұғалім сол пікірлерден қорытынды шығарып, келесі қадамын жоспарлайды.
Жаңаша әдіс-тәсілді ата-аналармен бірге өткізіп те көрдім. Кері байланыс арқылы олардың бұл тәсілге оң көзқарасын байқадым. Қазіргі таңда жас ұрпаққа білім беруде түбегейлі өзгерістер жүріп жатыр. Дарынды, шығармашыл тұлға қалыптастыру — білім мен тәрбие беру ісіндегі ең маңызды міндеттердің бірі.
Мұғалімнің ұстанымы
Оқытудың жаңаша әдіс-тәсілдерін сабақта кең қолдану — бүгінгі күннің талабы. Ол үшін мұғалімнің педагогикалық ұстанымы берік болуы керек. Мен өз еңбегімнің әр күні мен әр сағатын сапалы білім беруге және саналы тәрбиеге баулуға арнауды мақсат еттім.
Қазақ халқы қашанда бала тәрбиесіне ерекше мән берген: үлкенге құрмет, кішіге қамқор болу, қайырымдылық пен мейірімділік таныту, ата-ана қартайғанда бағып-қағу — тәрбиенің алтын өзегі. Ұлттың қанында бар әдет-ғұрып пен салт-дәстүрді өскелең ұрпақ бойына сіңіру — ұстаздар қауымы мен ата-ананың ортақ міндеті. Сондықтан тәрбие сағаттарының тақырыптары да өмірдің өзекті мәселелерін қозғауға негізделеді.
Тәжірибеден: тәрбие мен тұлға қалыптастыру
Ашық тәрбие сағаттары
- «Ардақтайық қазақтың ата салтын!»
- «Мал өсірсең, қой өсір, өнімі оның көл-көсір»
- «Кім болам?» (мамандық таңдауға бағдар)
Сыныптан тыс және мектепішілік шаралар
- «Бесікке салу» рәсімі
- «Жігіт сұлтаны»
- Отбасылық «Толағай» сайыстары
Тренингтер мен көрмелер
- Психологпен: «Эмоция», «Түстер әлемі»
- «Бақытты балалық шақ» сурет көрмесі
Тағылымды кездесулер
- Полиция қызметкерімен тәрбиелік кездесу
Сынып жетекшісі тәрбие арқылы баланың түрлі іс-әрекеттерін тиімді ұйымдастырып, оның дамуына қажетті мазмұнды іріктейді, табиғи және әлеуметтік ортаға көзқарасын қалыптастырады. Тәрбие жұмыстарының дұрыс жолдарын тапқанда баланың ой-өрісі кеңейіп, эстетикалық сезімі мен талғамы артып, адамгершілік сапалары нығаяды.
Мұғалім беделі — қоғам жауапкершілігі
Мұғалім — болашақтың білім нәрін себуші. Бүгінгі қоғамда мұғалім беделін көтеру — басты мақсаттардың бірі. Өкінішке қарай, кейде кейбір ата-ананың көзқарасында мұғалім «ақша жинаушы» немесе «дұрыс оқытпайтын» адам ретінде қабылданып, бала тентектік жасаса да кінә ұстазға аударыла салатын жағдайлар кездеседі.
Осындай жат көзқарасты мектеп өмірінен алыстату үшін мұғалімнің еңбегімен қатар төзімділігі, сауаттылығы, еңбексүйгіштігі және берік ұстанымы қажет. Сонда ғана ұстаз беделін көтеріп, білім мен тәрбиеге деген сенімді нығайта аламыз деп ойлаймын.
Бұл эссе — ұстаздық жолға алып келген балаң еліктеуден басталып, уақыт талабына сай жаңарған оқыту мен тәрбиенің мәнін қайта пайымдауға ұласқан ой толғау.