Ойынға балалардың барлығын қатыстыру
Мектепке дейінгі балалардың оқу іс-әрекетіндегі ойынның технологиялық маңызы
Ойын – бала үшін өмірлік тәжірибе. (М. Жұмабаев)
Бұл мәтінде мектепке дейінгі балалардың оқу іс-әрекетін ұйымдастыру барысында олардың қызығушылығын арттыруда ойын технологиясының қажеттілігі қарастырылады. Ел болашағы саналатын жас ұрпақтың жан-жақты дамуының іргетасы мектепке дейінгі ұйымдарда қаланатыны белгілі.
Қазіргі таңда балаларды оқыту әдістемелерінің ішінде ойын технологиясы кеңінен қолданылады. Ойындарды жүйелі әрі мақсатты игеру баланың тұлғалық дамуына, тілдік және әлеуметтік дағдыларының қалыптасуына елеулі ықпал етеді.
Ойынның білім беру үдерісіндегі рөлі
Ойын арқылы бала қоғамдық тәжірибені меңгереді. Сондықтан әр сабақта қолданылатын ойын түрлері сабақтың мазмұнына, мақсатына және жас ерекшелігіне сай таңдалуы тиіс.
Бала тілін дамытуда ойын элементтерін құзыреттілікке бағытталған тапсырмалармен ұштастыру — баланың өздігінен дамуына, жетілуіне ықпал ететін тиімді технология. Ұлы педагог А. С. Макаренко ойынды тәрбиеленушілер өміріне міндетті түрде енгізіп, оның бала өмірін қуанышқа бөлейтін күш екенін ерекше атап көрсеткен.
Технологиялық ерекшелік
Ойын кезінде балалар үнсіз қалмайды: тіпті жалғыз ойнағанның өзінде сөйлесуге бейім. Демек, ойын барысында қарым-қатынас пен сөйлеу жетекші рөл атқарады.
Сөйлесу арқылы мағына құру
Балалар өзара пікірлесіп, әсер алмасып, ойынның түпкі ниеті мен мазмұнын нақтылайды. Бұл үдеріс сөйлеу әрекетін табиғи түрде дамытады.
Ойынның құрылымы және үлгілері
Негізгі құрылымдық элементтері
- Ойын ережесі — балалар жасаған немесе тәрбиеші ұсынған талаптар жүйесі.
- Ойынның түпкі ниеті — балалардың нені және қалай ойнайтынын айқындайтын жалпы идея.
Сюжеттік-рөлдік ойындарға мысалдар
Мұндай ойындар сабақта да, серуенде де, тіпті баланың демалыс сәттерінде де қажет. Баланың өмірді бақылауы, еліктеуі және түсінігі көбіне ойын үстінде айқын көрінеді. Әдетте бұл ойындар күннің екінші жартысында жиірек ұйымдастырылады.
Ойын — жас ерекшелігіне қарамайтын, көңіл күйді көтеріп, ойландыратын үдеріс. Ол төзімділік, алғырлық, тапқырлық, ұқыптылық, ізденімпаздық, іскерлік сияқты қасиеттердің қалыптасуына мүмкіндік беретін тиімді педагогикалық әдістердің бірі.
В. А. Сухомлинский пікірінше, ойынсыз ақыл-ойдың қалыпты дамуы жоқ және болуы да мүмкін емес: ойын — дүниеге қарай ашылған үлкен терезе, ол арқылы бала қоршаған әлем туралы түсінік алады.
Психологиялық қырлары және сөйлеуді дамыту
Психологиялық тұрғыдан мектепке дейінгі балалар белсенді әрі қозғалысқа бейім келеді. Олар өзін еркін ұстап, ойынға қызыға қатысады; айналасындағы заттар мен құбылыстарды бақылап, бейнелеуді ұнатады. Рөлдік ойындарды қарқынды әрі ықыласпен жүргізе алады.
Ырғақтың маңызы
Сөйлеу әрекетінде қозғаушы күштердің бірі — ырғақ. Сөйлеу ырғағын құру рөлдік ойындарды ұйымдастырудағы күрделі міндеттердің бірі.
Тәрбиешінің шеберлігі
Балалардың қызығуын арттыру үшін тәрбиеші ойынға қатысушының өзіндік сөйлеу мәнерін үлгі ретінде көрсетіп, тапсырманы дәл әрі түсінікті құра білуі қажет.
Ойын түрлерінің ықпалы
Тақырыптық рөлдік ойындар, қимылды ойындар және дидактикалық ойындар сөйлеу дағдысының қалыптасуын қолдайды.
Ойын іс-әрекеті зерттеушілікке, дамытуға және үйретуге бағытталып, тәрбиешінің кәсіби қызметінің маңызды бөлігін құрайды.
Ойын түрлері және өткізу формалары
Ойын түрлері
- Дидактикалық ойын
- Шығармашылық ойын
- Сюжеттік-рөлдік ойын
- Қимылды ойындар
- Ұлттық ойындар
- Педагогикалық ойындар
Өткізу формалары
Заттармен ойын
Нақты заттар арқылы салыстыру, сәйкестендіру, құрастыру.
Үстел үсті ойындары
Суреттер, қиынды материал, логикалық тапсырмалар.
Сөздік ойындар
Сөз құрау, жұмбақ, сипаттау, жалғастыру.
Тапсырмалар мен жаттығулар үлгілері
Бұл тапсырмалар балалардың сөздік қорын байытып, өзара достық қарым-қатынасты нығайтады, сондай-ақ ұсақ моториканы (саусақ бұлшықеттерін) дамытуға ықпал етеді.
Ойынға дайындық және көрнекіліктер
Ойынға қажетті құрал-жабдықтарды алдын ала дайындау — оны сапалы өткізудің маңызды бөлігі. Ойынның мазмұнына қарай дидактикалық, қимылды, сергіту, сюжеттік-рөлдік және жарыс элементтері қолданылуы мүмкін.
Көрнекі құралдар
Түрлі түсті суреттер, түрлі түсті қағаздар, ойыншықтар және басқа да үлестірмелі материалдар.
Құзыреттілікке бағытталған рөлдік ойын: үлгі
«Менің сүйікті кейіпкерім!»
Баланың сүйікті кейіпкерлері болатыны және соларға ұқсағысы келетіні табиғи құбылыс. Кейіпкер рөлін сомдау баланың моральдық түсінігіне әсер етіп, ойлауын, эмоциялық әлемін, белсенділігін арттырады. Сонымен бірге ерік қасиеті мен қиял-елестері дамып, шығармашылық әлеуеті кеңейеді.
Ойын үстінде баланың ішкі сұранысы мен тәрбиешінің тапсырмасы үйлесім табуы маңызды: бұл білімнің табиғи қабылдануына және әрекет арқылы бекінуіне жағдай жасайды.
Ұлттық ойындардың тәрбиелік мәні
Қазақ халқы мәдени мұраға бай. Сол қомақты қазыналардың бірі — ұлттық ойындар. Ұлттық ойындар атадан балаға, үлкеннен кішіге жалғасып келген дәстүрлердің, шаруашылық-мәдени өмір салтының жинақталған көрінісі.
Ұлттық ойындар бала бойына ана тілін, ата-баба салтын сіңіріп, оны қастерлеуге тәрбиелейді. Жас өспірім ойын арқылы дүниені танып, қабылдайды, ересектерге еліктеп үйренеді және әлеуметтік тәжірибені меңгереді.
Ойынды өткізуге қойылатын талаптар
- Ойынды тақырыпқа сәйкес таңдау.
- Мақсатты нақты қою және көрнекіліктерді балалар қызығушылығына сай әзірлеу.
- Ойын басталар алдында өткізу барысын толық әрі түсінікті түсіндіру.
- Барлық баланың қатысуын қамтамасыз ету.
- Ойын барысында қатысуды бақылап, қажет жерде көмек көрсету.
Ақпараттық құралдарды қолдану
Қазіргі балабақшада ойынды тиімді қолдану үшін тәрбиеші ақпараттық құралдарды да меңгергені жөн: презентация жасау, кеңсе бағдарламаларымен жұмыс істеу, графикалық редакторларды пайдалану және интернеттегі жаңалықтарды кәсіби тәжірибесіне енгізу білім кеңістігін кеңейтуге ықпал етеді.
Интернет ресурстары тәрбие беру үдерісін байытып, дидактикалық материал қорын толықтыруға және оқыту формаларын түрлендіруге мүмкіндік береді.
Қорытынды
Ойын — балалардың танымдық белсенділігін жандандыратын және өздігінен ойлауын дамытатын маңызды тәсіл. Ол кез келген оқу материалын қызықты әрі тартымды етіп, баланың көңіл күйін көтереді, өз еңбегіне қанағаттануын арттырады және тақырыпты жеңіл меңгеруге көмектеседі.
Ойын арқылы дамытуға арналған тапсырмалар жүйелі түрде қолданылып, жоспарлы ұйымдастырылса, тәрбиеші мақсат-міндеттерін тиімді жүзеге асырып, сабақ мазмұнын тереңірек аша алады.
Қолданылған әдебиеттер
- Мектеп жасына дейінгі балалардың тілін дамыту методикасы. Алматы, 1981.
- «Балабақша» журналы. 2009.
- Балабақшадағы балалардың тілін дамыту әдістемесі. Алматы, 1985.