Орталығы - Қызылорда қаласы
Оңтүстік Қазақстан экономикалық ауданы
Оңтүстік Қазақстан экономикалық ауданына Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан және Қызылорда облыстары кіреді. Бұл аудан аумағы бойынша Батыс Қазақстаннан кейін екінші орын алады және ел аумағының шамамен 27%-ын қамтиды.
Құрамы
Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда
Аумағы
Ел аумағының ~27%-ы
Халық үлесі
Республика халқының 38,7%-ы
Урбандалу
Орташа деңгейі: 51%
Экономикалық-географиялық жағдайы
Ауданның шекарасы батысында Арал теңізінен басталып, шығысында Қытаймен мемлекеттік шекараға дейін шамамен 200 км бойына созылады.
Солтүстігінде Бетпақдала мен Балқаш көлінен басталып, оңтүстігінде Орталық Азия елдерімен шекараға дейін 700 км аумақты қамтиды.
Оңтүстік-шығысында көптеген өзендер бастау алатын Солтүстік Тянь-Шань жоталары орналасқан.
Картаға тән логика (қысқаша)
- Батыс бағыт — Арал маңы және шөлейт кеңістіктер.
- Шығыс бағыт — тау жүйелері мен шекаралық өткелдер.
- Оңтүстік-шығыс — су көздерінің қалыптасу аймағы.
Климаты
Солтүстік бөлігі
Республикадағы ең құрғақ аймақтардың бірі — құмды шөл белдеуі басым.
Оңтүстік бөлігі
Қоңыржай ылғалды тау белдеулері кездеседі; жауын-шашын мөлшері биіктікке қарай артады.
Қар және жауын-шашын
- Қар қалыңдығы: 20–30 см
- Қар жату ұзақтығы: 40–60 күн
- Жауын-шашынның үлесі: жылдық мөлшердің 50–60%-ы
Халқы және қоныстануы
Бұл аудан халық тығыздығы бойынша республикада 1-орында. Мұнда Қазақстан халқының 38,7%-ы тұрады.
Орташа қоныстану тығыздығы — 1 км²-ге 8–10 адам. Халықтың басым бөлігі Тянь-Шань және Жоңғар Алатауы тау бөктерлерінде, Қаратау жоталарында және Сырдария бойында қоныстанған.
Қалалық жүйе
- Ең ірі агломерация: Алматы
- Урбандалу деңгейі: 51%
- Ең жоғары көрсеткіш: Қызылорда облысы — 60%
Этнодемографиялық ерекшелік
Ең көп диаспоралар — өзбектер және ұйғырлар. Қазақстандағы шамамен 370 мың өзбектің 360 мыңға жуығы осы өңірде тұрады.
1992 жылы Оңтүстік Қазақстан облыстық өзбек қоғамы құрылып, қазір ол өзбек мәдени орталығы ретінде жұмыс істейді.
Өнеркәсібі
Оңтүстік Қазақстанда түсті металлургия, химия, құрылыс материалдары, жеңіл және тамақ өнеркәсібі жақсы дамыған.
Түсті металлургия
- Ащысай полиметалл комбинаты
- Текелі қорғасын-мырыш комбинаты
- Шымкент қорғасын-мырыш зауыты
Машина жасау
Машина жасау саласы 1950 жылдан бастап қарқынды дами бастады.
- Кентау: трансформаторлар, экскаваторлар
- Шымкент: жоғары вольтты аппаратура, ірі пресс-автоматтар
- Алматы: тұрмыстық және ауыр машина жасау, КамАЗ/Газель құрастыру, төменгі вольтті аппаратура
Құрылыс материалдары
- Цемент: Шымкент, Сазтөбе
- Шифер: Тараз
- Гранит: Қаскелең (Алматы облысы)
- Қабырғалық қағаз: Алматы
- Қатырма қағаз: Қызылорда
- Қызғылт гранит: Қордай
Химия өнеркәсібі
Тараз
Суперфосфат зауыты
Шымкент
- Шина өндірісі
- «Химфарм»
- Синтетикалық жуғыш зат зауыттары
- Фосфор тұздары
Маңызды бағыт
Минералдық тыңайтқыштар мен химиялық өнімдер өндірісі
Көлік кешені
Ірі теміржол магистральдары
- Орынбор – Ташкент
- Алматы – Үрімші
- Шымкент – Мерке – Құлан – Ақтоғай
Ірі автомобиль жолдары
- Алматы – Ташкент
- Алматы – Текелі
- Алматы – Нарынқұл
Құбыр жүйелері
- Мұнай құбыры: Омбы – Павлодар – Шымкент
- Газ құбыры: Мүбәрәк – Алматы
Логистикалық мәні
Өңірдің көлік желісі ішкі нарықты байланыстырып қана қоймай, Орталық Азия және Қытай бағытына шығатын транзиттік дәліздермен ұштасады.
Жеңіл және тамақ өнеркәсібі
Жеңіл өнеркәсіп
Оңтүстік Қазақстанда жеңіл өнеркәсіп республика бойынша жақсы дамыған және көлемі жағынан алдыңғы орындардың бірін алады. Оңтүстік Қазақстан облысы — мақта өсіретін жалғыз өңір. Республика бойынша мақта, мата, жүн және тері өнімдерінің үлесі шамамен 70%.
Мақта
- Мақта тазалау зауыттары: Алматы, Шымкент
Тері және тігін
- Былғары-аяқкиім фабрикалары: Тараз, Қызылорда
- Шымкент: байпақ, шұлық, костюм өндірісі
Тамақ өнеркәсібі
Өңірлер бойынша
- Алматы: ет, жеміс-жидек, темекі
- Тараз, Талдықорған: қант
- Арал, Алакөл: балық өңдеу
- Қызылорда: күріш тазалау
Негізгі фактор
Ауыл шаруашылығы шикізатының молдығы және көлік байланыстары өңдеу саласының дамуын қолдайды.
Облыстарға қысқаша шолу
Алматы облысы
Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы әкімшілік бөлік. Облыс аумағында 16 аудан және 3 облыстық бағыныстағы қала (Қапшағай, Талдықорған, Текелі) бар. Әкімшілік орталығы — Алматы қаласы.
Батысында Жамбыл облысымен, солтүстігінде Балқаш көлі арқылы Қарағанды облысымен, солтүстік-шығысында Шығыс Қазақстан облысымен, шығысында Қытай Халық Республикасымен, оңтүстігінде Қырғызстанмен шектеседі.
Жамбыл облысы
Қазақстанның оңтүстігінде орналасқан. Алматы, Оңтүстік Қазақстан, Қарағанды облыстарымен және Қырғызстанның Талас пен Шу облыстарымен көршілес. Облыс атауы қазақ және кеңес ақыны Жамбыл Жабайұлының құрметіне қойылған.
Территориясы Бетпақдаладан Тянь-Шаньға дейін, Шудан Қаратауға дейін созылады. Жер аумағы — 144,2 мың км². Орталығы әрі ең үлкен қаласы — Тараз.
Қызылорда облысы
Қазақстанның оңтүстігінде орналасқан, 1938 жылғы 15 қаңтарда құрылған. Орталығы — Қызылорда қаласы.
Өлке тарихында Қорқыт баба, Әйтеке би, Жалаңтөс баһадүр, Жанқожа батыр, Бұхарбай және Тоғанас батырлар ерекше аталады. Сондай-ақ Ғани Мұратбаев, Мұстафа Шоқай, атақты диқан Ыбырай Жақаев есімдері өңір мақтанышы.
Туристік және тарихи нысандар
- Сауран, Сығанақ (тарихи қалалар)
- Сунақ ата, Айқожа ишан кесенелері
- Қарасопы, Оқша ата, Досбол би кесенелері
- Есабыз, Ақтас мешіті
- Қорқыт ата мемориалдық кешені
- Ұлы Жібек жолының туристік бағыттары
Оңтүстік Қазақстан облысы
Қазақстанның оңтүстігіндегі әкімшілік-аумақтық бөлік. 1932 жылғы 10 наурызда құрылған. 1962–1992 жылдары Шымкент облысы деп аталған. Аумағы — 117,3 мың км². Орталығы — Шымкент қаласы.
Қорытынды
Оңтүстік Қазақстан экономикалық ауданы табиғи-климаттық белдеулерінің әртүрлілігімен, су ресурстарының жоғары үлесімен, халықтың тығыз қоныстануымен және көпсалалы өнеркәсіптік-аграрлық құрылымымен ерекшеленеді. Көлік дәліздері мен өндірістік тораптар өңірдің республика ішіндегі және өңіраралық байланыстарын күшейтеді.