Ұлттық тәрбиенің өзегі - адамгершілік тәрбиесі
Делинквентті жасөспірімдердің өзіндік санасын рухани-адамгершілік тәрбиелеу арқылы қалыптастыру
Ұлттық тәрбиенің өзегі — адамгершілік тәрбиесі. Адамгершілік тәрбиесінің басты міндеті — жас ұрпақтың бойына өзі өмір сүріп отырған қоғамның мақсат-мүддесіне сай адамдық қасиеттерді қалыптастырып, жетілдіру. Бұл әсіресе мінез-құлқында қиындықтары бар, құқық бұзуға бейім жасөспірімдермен жұмыс барысында айқын көрінеді.
Нормадан ауытқу: негізгі категориялар
Қазіргі кезеңде нормадан ауытқушы (девиант) мінез-құлық екі үлкен категорияға бөлінеді:
-
1
Психо-патологиялық ауытқулар
Мінез-құлықтағы анық немесе жасырын психо-патологиялық ауытқуларға байланысты көріністер.
-
2
Ассоциалды мінез-құлық
Әлеуметтік-құқықтық қалыптарды бұзуға бейім мінез-құлық түрлері.
«Қиын бала» ұғымының қалыптасуы және себептері
«Мінез-құлқындағы қиындық» және «қиын балалар» ұғымдары 1920–30 жылдары ғылыми айналымға ене бастады. Бұл мәселені А. Макаренко, С. Шацкий, А. Выготский, П. Блонский сияқты психолог-педагог ғалымдар жан-жақты зерттеді.
Қиындықтардың пайда болуына ықпал ететін 3 фактор
- Отбасы: тәрбиенің дұрыс ұйымдастырылмауы, тұрмыстық жанжал, маскүнемдік, ата-ананың біреуінің болмауы.
- Мектеп: оқу-тәрбие жұмысындағы кемшіліктер; жеке оқушының мінез ерекшеліктерін, ынта-ықыласын, қызығуын, талап-тілегін ескермеу.
- Қоғамдық орта: жұртшылықтың тәрбие үдерісіне жеткілікті көңіл бөлмеуі.
В. Трифанов
Қиын бала — күнделікті педагогикалық ықпалға көне бермейтін, өзіне үнемі қосымша уақыт пен мұғалімнің ерік-жігерін, күшін және қажырлы еңбегін қажет ететін оқушы.
А. Фортунов
Қиын балалар қатарына үлгермеушілер мен тәрбие ықпалына көнбейтін балаларды жатқызады.
Үлгермеушілік пен «қиын бала» ұғымы өзара тығыз байланысты болғандықтан, оларды бір-бірінен бөле қарастыру әрдайым нәтижелі бола бермейді: үлгерімдегі олқылық көбіне мінез-құлықтағы қиындықпен қатар жүреді.
Педагог ұстанымы: тартысты болдырмау және тұлғаны бағалау
Тәрбиеленуі қиын балалардың алдын алу үшін ұстаз бен шәкірт арасында тартыс туғызбау маңызды. А. Макаренконың «Егер бала бұзақы болса, оған бала кінәлі емес, педагогикалық әдістер кінәлі» деген пікірі педагогтің жауапкершілігін еске салады.
Делинквентті жасөспіріммен жұмысты жан-жақты тәрбиеден бастау қажет, ал оның өзегінде — адамгершілік тәрбиесі тұрады. Адамгершілік сезімін қалыптастыру, сенімін бекіту, мақсатқа бағыттау және іс-әрекетін ұйымдастыру — бәрі де осы бағытпен сабақтас.
Рухани-адамгершілік құндылықтардың іргесі: ойшылдар мұрасы
Рухани-адамгершілік құндылықтарды орнықтыру мәселесі шығыстың ұлы ойшылдарын — Әбу Насыр әл-Фараби, Шоқан, Абай, Ыбырайды — ежелден толғандырған.
Әбу Насыр әл-Фараби
«Барлық халық бейбіт өмір сүрсе, жер беті бақытқа толады».
Мұнда адамгершіліктің биік сатысы ретінде бейбіт өмір, өзара түсіністік, келісім және сыйластықтың маңызы айқындалады.
Абай
«Біріңді, қазақ, бірің дос көрмесең, істің бәрі бос».
Бұл — достыққа, бірлікке, ынтымақ пен татулыққа шақырған өсиет.
Сабақта берілетін білім мазмұны мен әдіс-тәсілдері баланың жан-жақты дамуына бағытталса, қиын оқушыны адамгершілік қасиеттерге тәрбиелеудің нәтижелілігі артады.
Тәжірибеден: адамгершілік тәрбиені күшейтетін жұмыс түрлері
Ұстаздық тәжірибеде қиын оқушылармен жұмыс барысында төмендегі тәсілдер тиімді нәтиже береді.
1) Халықтық педагогиканың мүмкіндіктері
Жас ерекшелігіне сай халық ауыз әдебиеті мен ұлттық дәстүрлер арқылы бала бойына ізгі қасиеттерді орнықтыруға болады:
- Ертегілер, жырлар, аңыздар, жаңылтпаштар, жұмбақтар, санамақтар, мақал-мәтелдер арқылы адалдыққа, инабаттылыққа тәрбиелеу.
- Ұлттық салт-дәстүр, рәсімдер, әдет-ғұрыптар мен халық ойындары арқылы мінез мәдениетін қалыптастыру.
- Батырлар жырлары, лирикалық дастандар, термелер мен өсиеттер арқылы шыншылдыққа, сергектікке, еңбекке баулу.
- Аңыз-әңгімелер арқылы елін сүюге, әділетсіздік пен зұлымдыққа қарсы тұруға үйрету.
2) Рухани дереккөздер арқылы имандылыққа тәрбиелеу
Мұсылман дініндегі Мұхаммед пайғамбардың (с.ғ.с.) үлгі-өнегеге толы хадистерін орынды пайдалану оқушыны имандылыққа, жауапкершілікке, өзін-өзі бақылауға бағыттайды.
3) Сенімді әңгіме және жеке бақылау
Баланың тәртібі мен үлгеріміндегі ауытқуларды зерттеу үшін оқушымен сенімді әңгіме жүргізу, психологиялық ерекшеліктерін жүйелі бақылау маңызды.
4) «Қорғаушы мен айыптаушы» ойыны
Өтілуі
Сынып екі топқа бөлінеді: айыптаушы және қорғаушы. Айыптаушы айыпталушының жағымсыз мінез-құлқын бір сөзбен атап, жағдаят арқылы дәлелдейді (мысалы: «өркөкірек»).
Мақсаты
Қорғаушы әрекеттің себептерін анықтап, баланың жағымды қырларын көрсетеді (мысалы: «өзін осылай көрсетті, себебі еңбегі бағаланбады»). Соңында айыпталушыға сөз беріліп, естіген сынға жауап қайтарады.
Ескерту: ойын адамды емес, іс-әрекетті бағалауға үйретеді; өзгенің қылығын бақылап, талдауға баулиды.
5) Әңгіме, сауалнама және күнделік-бақылау
Мақсаты — оқушылардың танымдық дамуын қадағалау және сыныптағы рухани-танымдық атмосфераны қалыптастыру.
«Сатып алу–сату» (айырбас) форматы
Оқу жылының басында төменгі және орта буын оқушыларымен өткізуге болады. Оқушылар 5–6 адамнан шағын топтарға бөлініп, «жағымды қасиеттерді тұтынушылар» рөлін алады. Айырбас барысында ұнамды қасиеттерді (сыпайылық, қайырымдылық, шыдамдылық, адамгершілік т.б.) өздеріндегі ұнамсыз қасиеттерге (дөрекілік, олақтық, тәрбиесіздік, сараңдық) «айырбастайды». Соңында сынып жетекшісі оқушылармен бірге жасалған жұмысты талдап, қорытынды шығарады.
Қорытынды ой
Делинквентті жасөспірімнің өзіндік санасын қалыптастыру — ұзақ әрі жүйелі жұмысты талап ететін үдеріс. Оның өзегінде ұлттық тәрбиенің арқауы болған рухани-адамгершілік құндылықтар жатыр. Мектеп, отбасы және қоғамдық орта бір бағытта әрекет еткенде ғана тәрбиелік ықпал терең әрі тұрақты нәтижеге айналады.