Адал оқушы
Екі сөйлеу — ерге сын
Бұл тақырыптың өзегі — шындық ұғымының адамгершілік құндылық ретіндегі мәнін түсіну және адалдық пен шыншылдыққа тәрбиелену.
Мақсаты
Шындықтың адамгершілік құндылық ретіндегі мәнін түсіндіру; адалдыққа, шыншылдыққа тәрбиелеу.
Міндеттері
- Шындық ұғымының адамгершілік құндылық ретіндегі мәнін ашу.
- Адамгершілік қасиеттерді қалыптастыру.
- Адалдыққа тәрбиелеу.
Шаттық шеңбері: өмір туралы ой
Оқушылар шеңберге тұрып, оқулықта берілген М. Нәбиевтің «Өмір деген…» өлең жолдарын оқып, мағынасын талдайды.
Өлеңнен үзінді
Өмір деген — осы сенің жолдасың,
Онда сені аяласын, қорғасын.
Сен де оның қадіріне жете біл,
Бір-біріңе жақын жолдас болғасын.
Өмір деген — ол бір нәзік тіршілік,
Таң сыйлайды, нұр сыйлайды күн шығып.
Қадіріне жете алмасаң желдіріп,
Саған қарсы ұмтылады жұлқынып.
Өмір деген — сенің жүрген іздерің,
Қоңыр салқын, жайма-шуақ күндерің.
Егер оның білгің келсе қадірін,
Шаттығыңнан, жастығыңнан іздегін.
Жаңа ақпарат: уәде — жауапкершіліктің өлшемі
Әңгімелесу барысында жасалған ой қорытындылар оқулықтағы жаңа ақпаратпен салыстырылады. Оқушы мәтінді тек оқып қана қоймай, өз пікірінің дұрыстығын немесе басқа нұсқалардың ішіндегі артықшылығын аңғарады. Бұл жауапты терең әрі жан-жақты қарастыруға жетелейді.
Негізгі анықтама
Уәде — берілген серт, уағда; яғни адамның басқа біреуге берген әрекеттік шарты, сөзінде тұрудың белгісі.
- Уәде бермес бұрын жақсылап ойлану керек.
- Берілген уәде міндетті түрде орындалуы тиіс.
- Уәдеде тұру — жауапкершіліктің, тәртіптіліктің, адамгершіліктің белгісі.
- Халқымыз уәдеде тұруға, екі сөйлемеуге ерекше мән береді: «Екі сөйлеу — ерге сын».
Мәтінмен жұмыс: Ж. Баласағұннан тағылым
Оқулықтағы «Оқып үйренейік» айдарында Ж. Баласағұнның «Құтты білік» дастанынан үзінді беріліп, талқылау сұрақтары ұсынылады. Бұл сұрақтар мәтін бойынша ой қорытып, пікір айтуға мүмкіндік береді.
Үзінді
Естінің сөзі — хауаздың лебіндей есер,
Есердің сөзі — сүйреңдеп өз басын кесер.
Тиянақ жоқ әсіресе қызыл сөзіңде,
Пәтуа жоқ көк мылжыңның өзінде.
Айтар болсаң, әр ойыңды қадап айт,
Бір сөзіңді мың толғамға салып айт.
Бір сөзбен-ақ ұлы болып шығарсың,
Көп мылжыңмен күлкі болып шығарсың.
Өсек-өтірік қор қылмасын тіліңді,
Тіл — санаңа әкелетін білімді.
У менен тең зәрлі сөзі наданның,
Күйе-жала — қаны зұлым адамның.
Қалар атың мынау жарық жалғанда,
Қайырымды сөз, қайырымды ісің қалғанда.
Өлсең бір күн, күлге айналар тәнің де,
Сөзің қалар тілі бардың бәрінде.
Талқылау сұрақтары
- Шығарманы оқыған соң қандай ой түйдіңіз?
- Мәтіннен ойланбай сөйлеудің адамға тигізетін залалдарын тауып, түсіндіріңіз.
Дәйексөз: сөздің салмағы
«Ине көзінен сынады, адам сөзінен сынады».
Бұл мақал адам болмысы мен беделінің сөз арқылы бағаланатынын меңзейді: айтқан сөздің дәлдігі, уәдеге беріктік, шындыққа адалдық — адамның сыналар тұсы.
Тапсырма
Тірек сөздерді пайдаланып, «Екі сөйлеу — ерге сын» тақырыбында шағын әңгіме құрастырыңыз. Жұмысты жұппен немесе топпен орындауға болады.
Назар аударайық
- Сөзіңді жерге тастама.
- Жеңіл оймен уәде берме.
- Өз сөзіңе өзің ие бол.
- Сөзіңе, антыңа берік болуды жастайыңнан үйрен.
- Сөзге беріктік — өз мерейің, өз абыройың. (В. А. Сухомлинский)
Шығармашылық жұмыс: әділдік пен шындыққа көзқарас
Очерк
«Мен білетін ең әділ адам» тақырыбында очерк жазыңыз.
Пікірталас сұрақтары
- Өзіңізді алдаған кезіңіз болды ма?
- Ондай кезде қандай сезімде болдыңыз?
- Адамдар неліктен өзін алдайды деп ойлайсыз?
Көбіне адам жалқаулығын немесе ерік-жігерінің әлсіздігін бүркемелеу үшін сылтау іздеп, өзін-өзі алдайды. Бір сәтке көңілі орныққандай көрінгенімен, бұл сезім ұзақ мерзімде жақсылық әкелмейді. Сондықтан өз ар-ұятыңның алдында адал болып, ерік-жігерді жетілдіру, намыс пен ар-ожданды бәрінен жоғары қою маңызды.
Дәйексөз
«Өтірікші бірінші өзін алдайды».
Дәйексөзді оқып, талқылау арқылы өтіріктің ең алдымен адамның өзіне зиян келтіретінін түсінеміз.
Мәтінмен жұмыс: М. Мақатаевтың «Шындық туралы» өлеңі
Шындық ұғымының адамгершілік құндылық ретіндегі мәнін ашу үшін оқулықта М. Мақатаевтың «Шындық туралы» өлеңі ұсынылады.
Өлеңнен үзінді
Шындық көзге шұқиды қашаннан да,
Шыбын жаның шындықтан қаша алған ба.
Ар — ақиқат үкімі жалғанда,
Қолға тұрар ноқтасыз асаулар да.
Қолға тұрар қулар да, зұлымдар да,
Ат жалынан мал тапқан жылымдар да.
Арамзаны, ұрыны жұлып түспей,
Ақиқаттың алмасы суынған ба!
Шындық деген шымылдық біреулерге,
Қалқа қылып шындықты жүрер пенде.
Шымылдығын шындық кеп жұлып алса,
Шыбыны ұшып, бишара кірер жерге.
Тапсырма
Шығармадағы шындыққа қатысты сөз тіркестерін теріп жазып, олардың мағынасын түсіндіріңіздер.
Ізденіс: сауалнама және сахналау
Сауалнама
Өз құрдастарыңыз арасында «Өзіңді алдайсың ба?» тақырыбында сауалнама жүргізіңіз. Қорытындысын сыныптастарыңызбен бөлісіңіз.
Сахналау
Кейіпкерлердің қасиеттеріне сай диалог құрастырып, «Өтірікшіге сылтау көп…» тақырыбында шағын қойылым қойыңыздар.
- Уәде бергіш оқушы
- Ақталуға дайын тұратын оқушы
- Жалқау оқушы
- Жігерлі оқушы
- Адал оқушы
Жүректен жүрекке
Оқушылар үнтаспаға қосылып, Б. Тәжібаевтың «Асыл арман» өлеңін орындайды.
«Асыл арман» (Б. Тәжібаев)
Өлең
Арманым, ақ сәулелі күнімбісің,
Әлдебір алаулаған гүлімбісің.
Әлдебір желпіп өткен самал ма едің,
Арманым, айтарым көп саған менің.
Қайырмасы:
Асыл арман, асыл арман,
Көгімде шалқып ұшқан құсым ба едің.
Асыл арман, аспанымда жарқылдаған құсым ба едің.
Мен сенің құдіретіңе, мен сенің құдіретіңе түсінбедім.
Арманым, құздан құлар бұлақпысың,
Әлдебір күлімдеген шырақпысың.
Әлдебір албыраған ай ма едің,
Арманым, айтшы маған қайда едің?
Бұл өмірде, бұл өмірде,
Мен жайқалған алау гүлмін.
Арманым, күнде сені,
Арманым, күнде сені іздеп жүрмін.
Ой түю
Шындыққа адал болу — тек сөз мәдениеті емес, адамның өзіне деген талапшылдығы. Уәдеге беріктік пен ар-ұятты жоғары қою — абыройды сақтайтын ең берік тірек.
Есте сақтаңыз:
Аз сөз — ұятты қорғайды; дәл сөз — адамды өсіреді; берік уәде — сенімді күшейтеді.