Рәбия Сұлтан бегім
Рәбия Сұлтан бегім: тегі, білімі, тарихи орны
Рәбия Сұлтан бегім — қазақ тарихындағы айрықша тұлғалардың бірі. Ол шамамен 1430–1495 жылдар аралығында өмір сүрген деп көрсетіледі, алайда кейбір деректерде 1468 жылы қайтыс болғаны айтылады.
Рәбия Сұлтан бегім — Ұлықбек хакімнің қызы, Әмір Темірдің немересі. Ол Самарқанд қаласында жан-жақты білім алып өскен.
Әбілхайыр ханмен байланысы және дәуірдің саяси көрінісі
Рәбия Сұлтан бегім Дешті-Қыпшақтың ханы болған Әбілхайыр ханның жары атанады. «Қазақ халқының тарихи тұлғалары» атты қысқаша анықтамалықта бұл оқиғаға қатысты мынадай дерек беріледі: 1451 жылы Әмір Темірдің немересі Әбу Саид Самарқандты жаулап алғанда көрсеткен әскери көмегі үшін Әбілхайыр ханға Ұлықбектің қызы Рәбия Сұлтан бегім ұзатылған.
Тарихи контекст
Әбілхайыр хандығы тарихта «көшпенді өзбектер мемлекеті» деген атаумен белгілі. Дәл осы хандықтан Керей мен Жәнібек бөлініп шығып, кейін Қазақ хандығын құрған.
Отбасы, ұрпақ және естелік
Деректерге қарағанда, Рәбия Сұлтан бегім Әбілхайыр ханмен шамамен 16 жыл отасқан. Ол ханнан Сүйініш және Кішкене атты екі ұл сүйген.
Рәбия Сұлтан бегім дүниеден өткен соң, хан ордасы мен ұлы Сүйініш хан анасының құрметіне күмбез салдырған. Бұл күмбез Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің оңтүстік-шығысында орналасқан.
Күмбез тағдыры және құлпытас мәтіні
1895 жылы Ресей әскерлері күмбезді «ескі, бір күні құлап қалуы мүмкін» деген уәжбен қиратқаны айтылады. Қазіргі таңда күмбез қайта жаңғыртылып салынған.
Құлпытас жазуы
«Бұл — құдіретті Әмір Темір Көрегеннің ұрпағы, азапты ажалдан қаза тапқан құдіретті ұлы сұлтан Ұлықбек Гураганның қызы — ақсүйек, Құдай кешіріп, рақымшылық жасаған, ізгі жанды Рәбия Сұлтан бегімнің тыныштық тапқан жері».
Түйін
Рәбия Сұлтан бегімнің өмірбаяны — Самарқандтағы білім дәстүрі, Дешті-Қыпшақтағы саяси өзгерістер және кейінгі Қазақ хандығының қалыптасуына алып келген үдерістермен астасып жатқан маңызды тарихи дереккөздердің бірі.