Айтыс туралы түсінік
Күнделікті сабақ жоспары (9-сынып, қазақ әдебиеті)
Тақырыптар
- 71 Айтыс туралы түсінік
- 72 «Біржан мен Сара» айтысы
- 73 Осы күнгі айтыстар
- 74 XV–XVIII ғасырлардағы қазақ әдебиеті
- 75 Асан Қайғы
Сабақ туралы мәлімет
- Сабақтың тақырыбы
- Айтыс туралы түсінік
- Сабақтың түрі
- Аралас сабақ
- Сабақтың әдісі
- Сұрақ-жауап, шығармашылық ізденіс
- Көрнекілігі
- Кітаптар, қосымша материалдар
- Пәнаралық байланыс
- Тарих
Сабақтың мақсаты
Білімдік
Айтыстың түрлері туралы түсінік бере отырып, оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттыру.
Тәрбиелік
Тәрбиелік мәні бар мысалдар арқылы оқушыларды елін, жерін, Отанын сүюге тәрбиелеу.
Дамытушылық
Оқушылардың білімін бақылау арқылы мәнерлеп оқуға дағдыландыру.
Сабақтың барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылармен амандасу, түгелдеу.
- Оқу құралдарын тексеру.
- Сыныптың тазалығына назар аудару.
- Оқушылардың зейінін сабаққа аудару.
2) Үй тапсырмасын пысықтау
Үйге берілген тапсырма сұралады. Оқушыларға тақырыпқа қатысты бірнеше сұрақ қойылады.
Жаңа сабақты түсіндіру: Айтыс туралы түсінік
Айтыстың табиғаты мен тарихи негізі
Қазақ ауыз әдебиетінде ерте заманнан келе жатқан айтыс жанрының туу негіздері, өзіне тән ерекшеліктері және даму тарихы бар. Айтыс — халық ауыз әдебиетінің ерекше түрі.
Айтыс қазақ халқынан өзге де ортада кездеседі: арабтың бәдәуи тайпаларында, түркі тілдес елдердің бірқатарында, сондай-ақ Үндістан халықтарында ірі ақындар айтысына ұқсас сөз сайыстары болғаны айтылады.
Кейбір зерттеушілер айтыстың шығу төркінін өте ерте кезеңдермен байланыстырады. Өнер түрлері әлі дараланып бөлінбеген дәуірде ән, өлең, шығару, орындау, қимыл-қозғалыс, бет-әлпет құбылыстары — барлығы тұтас бір өнер ретінде қатар жүрген. Айтыстың алғашқы элементтері де осы тұтас өнер аясында пайда болған деген тұжырым бар.
Түйінді ой
- Айтыс Сөз өнері мен орындаушылық дәстүр тоғысқан ауыз әдебиеті жанры.
- Шығу тегі Өнер түрлері әлі жіктелмеген көне кезеңдермен сабақтас.
- Даму жолы Тақырып, тіл, құрылым арқылы кезеңін шамалауға болады.
Айтыстың көне қабаты және түрлердің қалыптасуы
Айтыстың ескі түрі саналған бәдік айтысының негізінде адамның табиғатқа әсер ету, жамандықты аластау сияқты көне танымдық мақсаттар жатқанын байқаймыз. Ал өзге айтыстардың қайсысы ерте, қайсысы кеш туғанын біржақты айту әрдайым қиын.
Дегенмен, кейбір айтыстардың мазмұнына, сөздік қолданысына және сөйлем құрылымына қарап, пайда болған кезеңін шамалауға болады. Мысалы, жануарлар айтысы мен өлі мен тірінің айтысына қарағанда, жұмбақ айтысының анағұрлым кейін пайда болғаны анық.
Салт айтысының көне түрлерінің бірі — қыз бен жігіт айтысында негізгі тақырып жастық көңіл күйі мен өнер сынасу болса, ақындар айтысында өнер салыстыру, сөз қағыстырумен бірге әр ақынның өз руын дәріптеу үрдісі қосылғанын көреміз. Бұл үрдіс әсіресе XIX ғасырда кең өріс алды.
XIX ғасырдағы айтыс ақындары
Осы дәуірде өмір сүрген атақты ақындар қысқа өлеңдерімен ғана емес, айтысқа түсіп, сан алуан сөз тартысын бастан кешіруімен де танылған. Көпшілігінің есімі тарихта айтыс арқылы сақталды.
- Шөже
- Балта
- Орынбай
- Кемпірбай
- Тезекбай
- Сүйінбай
- Түбек
- Омарқұл
- Табия
- Мұрат
- Сүгір
- Жаскілең
- Бала Омар
- Біржан
- Сара
Топтастыру стратегиясы: Айтыстың түрлері
Бәдік айтысы
Көне наным-сеніммен астасқан айтыс түрі.
Жануарлар мен адамның айтысы
Қиял-ғажайып, символдық бейнелеуге негізделеді.
Жұмбақ айтыс
Ой ұшқырлығы мен тапқырлықты сынға салады.
Салт айтыс
Әдет-ғұрыппен, әлеуметтік ахуалмен байланысты айтыс.
Бекіту, бағалау және үй тапсырмасы
Білімді бекіту
Өтілген тақырып бойынша бірнеше сұрақ қойылады. Түсінбеген тұстарға түсіндіру жұмысы жүргізіледі.
Білімді бағалау
Оқушылардың жауаптары мен сабаққа белсенді қатысуына қарай білімдері бағаланады.
Үйге тапсырма
- Айтыстың түрлерін оқып келу.
- Тақырыптың толық нұсқасымен танысу.