Антропогендік факторлар

Адам іс-әрекетінің қоршаған ортаға тигізетін әсерлері

Бұл материал Ақтау қаласы №14 орта мектептің биология пәні мұғалімі Р. Д. Досаева ұсынған сабақ жоспары негізінде өңделіп, оқуға жеңіл, мазмұны жинақы блог-пост пішіміне келтірілді. Негізгі ой — адамның күнделікті таңдауы мен өндірістік әрекеттері табиғи жүйелердің құрылымы мен тұрақтылығына тікелей ықпал етеді.

Сабақтың мақсаты

Білімділік: адамның қоршаған ортаға тигізетін әртүрлі әсерлерін нақты әрі түсінікті талдау.
Дамытушылық: табиғатты қорғау бағытындағы білімді тереңдету және байланыстыра ойлауды дамыту.
Тәрбиелік: туған жерді сүюге, жергілікті өсімдіктер мен жануарлар дүниесін қорғауға, аялауға баулу.

Әдіс-тәсілдер

Сұрақ-жауап
Баяндау
Ойын элементтері
Интеллектуалдық тапсырмалар

Құрал-жабдық

Интерактивті тақта
Слайдтар және сызба-нұсқалар
Электрондық оқулық
Жаңа технология элементтері

Негізгі ұғымдар: биоценоздан агроэкожүйеге дейін

Қоршаған ортаны түсіну үшін экожүйелердің табиғи және жасанды түрлерін ажырата білу маңызды. Төмендегі ұғымдар оқушының экологиялық сауаттылығын қалыптастыратын базалық тірек сөздер болып табылады.

Тірек анықтамалар

Табиғи бірлестіктер мен ауылшаруашылық жүйелерін ажыратуға арналған қысқа түсіндірмелер.

Биоценоз: Бір ортада тіршілік ететін организмдер жиынтығы.
Агроценоз (агробиоценоз): Ауылшаруашылық жерлерінде тіршілік ететін организмдер жиынтығы.
Агроэкожүйе: Ауылшаруашылық өнімдерін өндіру үшін адам тұрақты түрде реттеп отыратын жасанды, көбіне тұрақсыз экожүйе.
Агрофитоценоз: Қолдан егілген өсімдіктер бірлестігі.
Жасанды бірлестік: Агроценоздың қалыптасуына негіз болатын адам жасаған бірлестік.

Қазақстандағы сынақ полигондары

Ел аумағында әр кезеңде түрлі сынақтар жүргізілген полигондар болған. Олардың экожүйеге, денсаулыққа және әлеуметтік жағдайға әсері ұзақ мерзімді салдарымен қауіпті.

Семей
Сарыөзек
Байқоңыр
Азғыр
Тайсойған
Нарын
Сарышаған
және т.б.

Назар аударатын қауіп

Адам өміріне аса қауіпті улы заттардың бірі ретінде диэтилқорғасын аталады. Мұндай қосылыстардың қоршаған ортаға түсуі топырақ, су және ауа арқылы биологиялық тізбекке жиналып, ұзақ уақыт әсер етуі мүмкін.

Қауіпті заттар туралы ақпаратты талқылағанда қауіпсіздік ережелері, ғылыми дереккөзге сүйену және нақты аймақтық мониторинг нәтижелерін пайдалану өте маңызды.

Антропогендік факторлар: адам ықпалының логикасы

Антропогендік факторлар — адамның іс-әрекеті нәтижесінде табиғи ортаға түсетін ықпалдар жиынтығы. Бұл ықпал тек өндірістен емес, ауылшаруашылық, көлік, тұрмыстық тұтыну және технологиялық өзгерістер арқылы да байқалады.

1) Адам — биологиялық түр

Адам Жер шарының әртүрлі аймақтарына таралып, табиғи ресурстарды тұтыну арқылы ортаға ықпал етеді.

2) Ақыл-ой және жоспарлау

Адам табиғатты өзгерткенде көбіне мақсат қояды: өнімді арттыру, жайлылықты күшейту, қауіпсіздікті қамтамасыз ету.

3) ҒТП-ның рөлі

Ғылыми-техникалық прогресс өндіріс көлемін өсіріп, табиғи жүйелерге түсетін жүктемені арттыруы мүмкін.

4) Ірі техногендік әрекеттер

Атом қаруы, ғарышты игеру сияқты бағыттар экологиямен қатар, адам денсаулығы мен қауіпсіздігіне де тәуекел тудырады.

Жылдам тексеру: сұрақтар мен жауаптар

Төмендегі қысқа блоктар сабақтағы интеллектуалдық сұрақ-жауап үлгісін сақтайды. Бұл формат оқушылардың терминдерді есте сақтауын және деректерді салыстыруын жеңілдетеді.

«Полиглот» сұрақтары

Қазақстандағы сынақ полигондары қамтыған жер көлемі шамамен қанша?
20 млн га
Арал апатына байланысты соңғы 30–40 жылда флора мен фаунаның қанша бөлігі ығысып, қанша бөлігі жойылғаны айтылады?
70% ығысу, 50% жойылу
Шаруашылық сұранысын өтеу үшін жарамды жерлерді не мақсатта игере бастады?
Ауылшаруашылық мақсатында
Абиотикалық факторларға нелер жатады?
Күн, ауа, жарық, су, температура, сәуле т.б.
Агроценозда мол өнім алу үшін қолдан сұрыптау арқылы не шығарылды?
Төзімді сорттар
Шикізатты өңдеу және өндіру қандай ортаға байланысты жүзеге асады?
Табиғи орта
Адам күнделікті тұрмыста қандай заттарды жиі пайдаланады?
Химиялық, синтетикалық өнімдер
Адам әрекетінің әсерінен табиғи биоценоздардың құрылымы өзгеріп, неге айналуы мүмкін?
Агроценоздарға

Бекіту: биологиялық диктант

Бос орындарды толтыру арқылы негізгі ойды жинақтау.

Адам биологиялық түр ретінде Жер шарының барлық аймақтарына таралған.
Адам қоректену немесе тіршілік ету үшін аңдар мен құстарды және басқа да жануарларды аулап, жояды.
Халық санының өсуі және ғылыми-техникалық прогрестің дамуы табиғатқа түсетін қысымды күшейтті.
Кейбір деректер бойынша ормандардың 50%-ы кесілген, ал жарамды жерлердің 70–75%-ы игерілген.
Адам өзінің барлық іс-әрекетінде ақылмен ойланып жұмыс істейді.
Мәдени өсімдіктердің пайдалы сорттарын шығару және бау-бақша өнімділігін арттырудың жоғары технологиясын меңгеру маңызды.
Табиғатты игеру ешқашан толастамайды, керісінше үдей түсуі заңды құбылыс.
Бүкіл адамзаттың тіршілік ортасы, ортақ үйі біреу-ақ: ол — Жер.

Қазақстан және жергілікті жағдай: ойлануға арналған бағыттар

Антропогендік өзгерістердің салдарын түсіну үшін аймақтық мысалдарға сүйену қажет. Төмендегі тақырыптар оқушыны зерттеуге, дерек жинауға және пайым жасауға жетелейді.

Эссе тақырыбы 1

Жергілікті экологиялық жағдайлардың адам денсаулығына әсері.

Ауа сапасы, ауызсу, тұрмыстық қалдық
Дәлел ретінде: бақылау, сұхбат, дереккөз

Эссе тақырыбы 2

Маңғыстау аймағындағы антропогендік өзгерістер.

Өнеркәсіп, инфрақұрылым, жайылым
Жер мен су ресурстарының өзгеруі

Эссе тақырыбы 3

Каспий теңізінің экологиясы.

Биоалуантүрлілік және ластану факторлары
Қорғау шаралары мен азаматтық жауапкершілік

Қорытынды ой

Табиғат бүгін ғана керек емес — ол ертеңгі ұрпақ үшін де қажет. Сондықтан қоршаған ортаға әсер ететін әрбір әрекетке сын көзбен қарап, білімді шешім қабылдау — экологиялық мәдениеттің негізгі шарты.

Сабақты ұйымдастырудың қысқаша құрылымы

Кезеңдер

Ұйымдастыру: оқушыларды түгендеу.
Үй тапсырмасын тексеру: сұрақ-жауап және интеллектуалдық тапсырмалар арқылы.
Жаңа тақырыпты меңгерту: антропогендік факторлар, әсер ету жолдары, Қазақстан және жергілікті жағдай.
Бекіту: биологиялық диктант, талқылау.
Бағалау және үй тапсырмасы.