Делинквентті мінез - құлық
Девиантты мінез-құлықтың психологиялық ерекшеліктері
Девиантты мінез-құлық (лат. deviatio — «ауытқу») — жалпыға ортақ ережелерден ауытқитын әлеуметтік іс-әрекет; қабылданған құқықтық немесе моральдық нормаларды бұзатын адамдар мен әлеуметтік топтардың қылықтары.
Кең және тар мағынасы
Кең мағынада девиантты мінез-құлық кез келген әлеуметтік ережелерден ауытқуды білдіреді. Ол жағымды көріністерді де қамтуы мүмкін (мысалы: батырлық, ерекше еңбекқорлық, альтруизм, өзін құрбан ету), сондай-ақ жағымсыз түрлерін де (қылмыс, қоғамдық тәртіпті бұзу, адамгершілік ережелерін, дәстүрлер мен әдет-ғұрыптарды аттап өту, суицид және т.б.).
Тар мағынада девиантты мінез-құлық қалыптасқан құқықтық және өнегелік нормаларды өрескел бұзу ретінде түсіндіріледі. Мұндай ауытқулар әлеуметтік өмірдің тұрақтылығын әлсіретіп, әлеуметтік аномияға әкелуі мүмкін.
Аномия түсінігі: Дюркгейм және Мертон
Әлеуметтенудегі девиантты мінез-құлық тұжырымдамасын жүйелеген француз әлеуметтанушысы Эмиль Дюркгейм әлеуметтік девиацияны түсіндіру үшін аномия ұғымын ұсынды. Бұл термин қоғамда ортақ нормалар мен ережелердің әлсіреуін, «заңның/қалыптың болмауын» білдіреді.
Роберт Мертон мінез-құлық ауытқуының себебін қоғамдағы мәдени мақсаттар мен сол мақсаттарға жетудің әлеуметтік мақұлданған жолдары арасындағы үйлеспеушілікпен түсіндіреді.
Девиантты мінез-құлықтың негізгі көрсеткіштері
- Агрессия және қақтығысқа бейімділік
- Демонстративті әрекеттер, тәртіпке қарсы шығу
- Оқудан/еңбектен бас тарту, тұрақсыздық
- Үйден кету, қаңғыбастық
- Алкоголизм
- Наркомания және ПАЗ-ды жиі қолдану
- Қоғамға жат қылықтар
- Жыныстық жат мінез-құлық
- Суицид және өзін-өзі зақымдау тәуекелі
Делинквентті және криминалды мінез-құлық
Делинквентті мінез-құлық заң бұзушылықпен сипатталады және көбіне құқықтық нормаларды бұзу деңгейінде көрінеді.
1) Агрессивті-зорлаушылық мінез-құлық
Жеке тұлғаға қарсы дөрекілік, төбелес, қасақана зиян келтіру сияқты әрекеттер арқылы көрінеді.
2) Ашкөздік (пайдакүнем) мінез-құлық
Майда ұрлық, қорқытып-үркіту, автокөлік ұрлау және материалдық пайдаға бағытталған өзге де әрекеттер.
3) Есірткі сату және тарату
Заңға қайшы айналымға қатысу және оны ұйымдастыруға бейімділік.
Криминалды мінез-құлық қылмыстық құқық нормаларын бұзуға жатады. Кәмелетке толмағандар жасалған қылмыстың ауырлығына қарай сот үкімімен жауапқа тартылып, жаза қолданылуы мүмкін.
Девиантты мінез-құлықтың пайда болу факторлары
Девиацияны зерттеген көптеген ғалымдар себептерді әртүрлі түсіндіреді: бір бөлігі оларды ішкі және сыртқы факторларға бөледі, ал енді бірі нақты жағдайлар жиынтығы ретінде қарастырады. Төменде жиі аталатын факторлар берілген:
- Отбасындағы берекенің болмауы
- Ата-ананың шамадан тыс қамқорлығы немесе бақылауы
- Тәрбие берудегі кемшіліктер
- Қиыншылық пен күйзелістерді жеңе алмау
- Өмірлік дағдылардың жеткіліксіздігі, құрбыларымен үйлесімді қатынас құра алмау
- Сыртқы қысымға төтеп бере алмау, өз бетінше шешім қабылдаудың қиындығы
- Сын тұрғысынан ойлаудың жеткіліксіз дамуы
- Психоактивті заттарды жиі қолдану
- Агрессиялық мазмұндағы жарнаманың және медианың ықпалы
- Мектептерде психологиялық көмек қызметінің жеткіліксіз дамуы
- Балалар мен жасөспірімдердің бос уақытын ұйымдастыру мәселелері