Неліктен жолаушы шекара сызығын қыл көпірдей сезінді

Сабақ тақырыбы

Қабдеш Жұмаділовтің «Қаздар қайтып барады» әңгімесіндегі жазушының тіл шеберлігі және шығарманың көркемдік ерекшелігі.

Сабақтың мақсаты

Білімділік: сұрақтар мен тапсырмалар арқылы шығарманың мазмұнын, тақырыбы мен идеясын ашу.
Дамытушылық: ойды нақты әрі дәл жеткізуге дағдыландыру; сөйлеу тілі мен сөйлеу мәдениетін дамыту; дүниетанымды кеңейту; шығармашылық қабілеттерін жетілдіру.
Тәрбиелік: туған жерге, ата-мекенге сүйіспеншілікті ояту; патриоттық сезімді қалыптастыру.

Сабақ сипаттамасы

Типі: жаңа білімді меңгерту
Түрі: аралас сабақ
Әдісі: әңгімелеу, топтық жұмыс, сұрақ-жауап, проблемалық сұрақтар
Көрнекілік: әдеби-көркем шығармалар жинағы, кеспе қағаздар, слайдтар
Пәнаралық байланыс: тарих, география, музыка

Сабақтың өзегі

Әңгімедегі басты түйін — «Отан — оттан да ыстық» идеясы. Талдау барысында оқушылар табиғат суреттері, бейнелі тіркестер және кейіпкер психологиясы арқылы жазушының тілдік шеберлігін танып-біледі.

Назар аударатын тұстар

Кейіпкердің ішкі күйі мен елге деген сағыныштың берілуі
Табиғат көріністерінің эмоциялық қызметі
Бейнелі сөздер мен тұрақты тіркестердің мағыналық жүктемесі

Сабақ барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

Оқушыларды түгендеу, сабаққа жалпы дайындық.

II. Үй тапсырмасын тексеру

Қ. Жұмаділовтің «Қаздар қайтып барады» әңгімесінің мазмұнын меңгеріп келу.

I слайд: Жазушы туралы деректерді толықтыру

Туған жылы: 1936
Туған жері: Шығыс Түркістан (Қытай Халық Республикасы)
Бітірген оқу орны: Қазақ мемлекеттік университеті, қазақ тілі мен әдебиеті факультеті
Шығармалары: «Соңғы көш», «Тағдыр», «Таңғажайып дүние» (ғұмырнамалық роман)
Зерттеу еңбек жазған қаламгер: Әкім Тарази

II слайд: Әңгіме мазмұнын, тақырыбы мен идеясын ашуға арналған сұрақтар

Жолға шыққан қарт қайда сапар шегіп келеді? Сапарға шыққанына қанша күн болды?
Асудың ұшар басындағы табиғат қалай суреттеледі?
Қарттың жол азығы қандай?
Неліктен жолаушы қиын болса да төте жолды таңдады?
Қуғыншыдан қауіптенбей, жолаушының көкжалдан қорқуы неліктен? Ол көкжалдан қалай құтылды?
Өзеннен өтіп, демалып отырғанда адамның қу басын көргенде, ол Құдайға қалай жалбарынды?
«Өрттен қалған қу томардай болып жалғыз қалдым» деуінің мәні неде?
Қарттың басты өкініші неде деп ойлайсың?
Немересімен үйрек атуға барғандағы қаздар туралы әңгімесінің түйіні қандай? Қарттың күрсінісі нені аңғартады?
Неліктен жолаушы шекара сызығын «қыл көпірдей» сезінді?
Туған жер топырағын аттаған қарттың сағынышы мен қуанышын автор қалай береді?
Байтас қартты туған жерге жетелеген қандай құдірет, қандай күш?
Әңгіме неге «Қаздар қайтып барады» деп аталады?
Қарттың қырық жыл сақтаған бойтұмары туралы өз ойың қандай?

III слайд: Әңгіме құрылысына талдау

Басталуы: Жалғыз жортқан жолаушы, жолда көрген қиыншылықтар.
Байланысы: Өткен күннің ойға оралуы, жалғыз немере Төлеутайдың елесі.
Оқиғаның дамуы: Кінәсіз тағылған айып, күтпеген қасірет.
Шарықтау шегі: Қырық жыл бойы көкірек түкпірінде жатқан ұзақ сырдың ашылуы.
Шешімі: Тұмардағы бір уыс қиыршық тастың туған жер топырағына түсуі.
Идеясы: Отан — оттан да ыстық.

IV слайд: Үй тапсырмасын қорытындылау

Байтас қарт, қаздар және жазушы арасындағы байланысты анықтап, ұқсастығы мен айырмашылығын табу.

Қаздар

Қайту, көш, табиғи сағыныш символы.

Байтас қарт

Тағдыр тәлкегі, елге жету мұраты, жүрек қасіреті.

Жазушы

Тіл шеберлігі, көркем бейне арқылы ұлттық идеяны ашу.

Мәтінді талдау: тіл шеберлігі мен көркемдік әлем

Әкім Тарази Қабдеш Жұмаділов туралы: «Қабдеш тілге аса бай, әр сөздің сиқырлы бояуын жан-тәнімен нәзік сезінетін жазушы» — деп бағалаған. Сондықтан әңгімедегі табиғат көріністері оқырман сезіміне тікелей әсер етіп, кейіпкер жан дүниесімен астасып отырады.

V слайд: Табиғат суреттерін талдау

Тау, өзен, таңның ату көріністері қалай берілгенін бақыла. Сөйлем құрылымына назар аударып, кестені толтыр.

Көрініс	Әңгімеден мысал
Тау көрінісі	Оқушы толықтырады.
Өзен көрінісі	Оқушы толықтырады.
Таңның көрінісі	Оқушы толықтырады.

VI слайд: Сөздік жұмысы

Төмендегі сөздер мен тіркестердің мағынасын өз сөзіңмен түсіндір.

Титығы құру
Таңдай жібітіп, талшық қып келе жатқаны
Көзі шырадай жану
Қан қақсау
Бармағын шайнау
Тілі аузына сыймау

Жігері құм болу
Ет жүрегі езілу
Қайырымы тию
Тырнағын жібіту
Жыртылып айрылады
Өзегі тала қоймаған

VIII слайд: Бейнелі сөз тіркестері

Бейнелі тіркестерді тауып, олардың нені бейнелейтінін анықта.

Бейнелі сөз тіркестері, сөйлемдер	Нені бейнелейді?
1. Жаз жәрмеңкесі тарап, қоңыр күз қонақтаған.	Жаз өтіп, күздің келгені.
2. Қарт сезімі бұрауы жеткен домбырадай тырсылдап, шертіп тұр.	Ішкі күйдің ширығуы, жан әлемінің толқуы.
3. Жыртқыш аңдай өкіріп, долдана ағып жатыр.	Өзеннің асау мінезі, қатерлі ағыс.
4. Өне бойы ағаштай сіресіп қалыпты.	Тоқырау, сілейіп қалу, қозғалмау.
5. Сай-сала үңірейіп, жұтып қоятындай болып тұр.	Қорқыныш туғызатын тереңдік, қатер.
6. Тағы бір түн қанатын жайып келе жатты.	Түннің біртіндеп қоюлануы.
7. Өрттен қалған қу томардай болып қалды.	Жалғыздық, жұтаңдық, күйреген хәл.
8. Ауылдастарының тырнағын жібітіп, сорпа-судан кенде қылған емес.	Қамқорлық, жомарттық, қолдаудың молдығы.
9. Бұрауы таусылған ойыншықтай буын-буыны босап, өне бойы салдырап бос қалды.	Әлсіреу, дәрменсіздік, қуаттың сарқылуы.

Қорыту: туған жерге сағыныш және елдік сана

IX слайд: Қандастар географиясы

Көші-қон демографиясы зерттеулеріне сүйенсек, қазақ диаспорасы әлемнің көптеген елдерінде өмір сүреді (деректер оқу мақсаты үшін беріледі).

Ел	Саны
АҚШ	14 000
Украина	15 000
Түркия	25 000
Тәжікстан	10 000
Иран	12 000
Өзбекстан	1 550 000
Моңғолия	100 000
Ресей	740 000
Қырғызстан	45 000
Қытай	1 500 000

Ой түю

«Өз елің — алтын бесігің» дегендей, қанша жыл өтсе де ел мен жерге деген сағыныш өшпейді. Көптеген қандастарымыз атамекенге оралып, туған елдің өркендеуіне өз үлесін қосып келеді.

Сабақты туған жерге сүйіспеншілікті тереңдету мақсатында Е. Хасанғалиевтің «Атамекен» әнімен қорытындылауға болады.

Бағалау

Оқушылардың жауаптары мен топтық жұмыстағы белсенділігі негізінде бағалау.

Үй тапсырмасы

«Кіндік қаным тамған елім» тақырыбында ойтолғау жазу.
Жазушы өмірі мен шығармашылығы туралы қосымша дерек жинау.
Қ. Жұмаділовтің «Соңғы көш» романын оқу.