Қазақша рефераттар

Фосфордың алынуы, табиғатта таралуы

Сабақ туралы қысқаша мәлімет

Сабақтың тақырыбы

Фосфордың алынуы және табиғатта таралуы.

Технология

Дамыта оқыту технологиясы.

Көрнекіліктер

  • Қазақстанның экономикалық картасы
  • Тест тапсырмалары
  • Деңгейлік тапсырмалар
  • Тірек-сызбалар

Пәнаралық байланыс

Өмірмен, әдебиетпен, физикамен, географиямен байланыс.

Сабақтың мақсаты

Білімділік

Азот топшасы бойынша білімді тиянақтау; фосфордың периодтық жүйедегі орны, табиғатта таралуы және алынуы туралы түсінік қалыптастыру.

Дамытушылық

Электртерістілік, атом құрылысы, тотығу-тотықсыздану реакциялары туралы білімді кеңейту.

Тәрбиелік

Оқушыларды топпен жұмыс істеуге, жеке тапсырмаларды орындауға және өздігінен ізденуге баулу.

Нәтиже күтілімі

  • Фосфордың ПЖ-дегі орнын және негізгі сипаттамаларын біледі.
  • Табиғаттағы фосфор қосылыстарын атай алады.
  • Фосфорды алу тәсілінің мәнін және ТТР-ды талдай алады.

Сабақ барысы

Құрылымы

1-кезең

Ой шақыру

2-кезең

Ұғыну

3-кезең

Мағынаны тану

4-кезең

Білімді тиянақтау

5-кезең

Түсінісу (қорытынды)

Ұйымдастыру

Оқушыларды түгендеу, сабаққа назар аударту.

I. Үй тапсырмасын тексеру

Тәсілдер

  • Фронтальды сұрақтар арқылы жауап алу.
  • Есеп шығару (тақтаға екі оқушы шығады).

Ой шақыру сұрақтары

  1. Периодтық кестенің V тобында орналасқан элементтерді атаңыз.
  2. Азоттың физикалық қасиеттерін сипаттаңыз.
  3. Аммиактың молекулалық, электрондық және құрылымдық формулаларын жазыңыз.
  4. Аммоний тұздары дегеніміз не?
  5. Ерітіндідегі заттың массалық үлесі дегеніміз не?
  6. Массалық үлесті қандай формуламен есептейміз?
  7. Азот қышқылының тұздары қалай аталады?
  8. Азот пен фосфорды Венн диаграммасы бойынша салыстырыңыз.

II. Ұғыну

K-W-L кестесі

Тірек-сызбаларды пайдаланып, дәптерге «Білемін» және «Білгім келеді» бағандарын толтырамыз.

Атом құрылысы туралы негізгі ұғымдар

  • Электрондар атомда толқын/«электрон бұлты» тәрізді күйде болады (кванттық механика түсіндіреді).
  • Электрондар энергетикалық деңгейлерде орналасады.
  • Деңгейлер деңгейшелерден, ал деңгейшелер орбитальдардан тұрады.
  • Орбиталь — электронның ықтимал орналасу тығыздығы жоғары кеңістік аймағы.

III. Мағынаны тану: фосфор туралы негізгі мәлімет

Периодтық жүйедегі орны

P — V топ (15-топ) элементі

Реттік нөмірі: 15

Салыстырмалы атомдық массасы: 31

Жиі валенттілігі: оттекпен қосылыстарында +5; сутек және металдармен қосылыстарында −3

Адам ағзасындағы маңызы

Фосфор ақуыздардың құрамында, сондай-ақ жүйке және сүйек ұлпаларында кездеседі. Шамамен сүйекте 600 г, ми мен жүйкеде 12 г болады. Тәулігіне тағам арқылы адам орта есеппен 1–1,2 г фосфор қосылыстарын қабылдайды.

Жер қыртысындағы таралуы

Жер қыртысындағы массалық үлесі шамамен 0,88%. Табиғатта фосфор тек қосылыстар күйінде кездеседі.

Табиғи минералдары

  • Апатит (мектеп курсында жиі: Ca3(PO4)2 ретінде беріледі; табиғи апатит құрамында F/Cl топтары да кездеседі).
  • Фосфорит: Ca3(PO4)2.

Мәдени-танымдық байланыс

V топ «бес» санымен байланыстырылып, халық ұғымындағы «киелі бес» (бес парыз және т.б.) мысалдары арқылы есте сақтауға ыңғайлы ассоциация ретінде беріледі.

Фосфордың ашылуы және алынуы (қысқаша тарих)

Алғашқы тәжірибелер

XVII ғасырда Гамбург алхимигі Г. Бранд «философиялық тасты» іздеп тәжірибелер жүргізеді. Ол кейбір қоспалармен қыздыру арқылы көгілдір сәуле шығаратын затты байқайды — бұл фосфор болатын.

Кейінгі зерттеулер

  • 1675 ж.: фосфорды алу тәсілін неміс химигі (мәтінде) Крафт арқылы меңгеру туралы дерек беріледі.
  • 1680 ж.: Г. Брандпен қатар ағылшын химигі Р. Бойль де фосфорды өз бетінше алады.
  • Өндірістік қондырғылар жетілдірілгеннен кейін фосфор бағасы төмендейді.

Алыну теңдеуіне қатысты ескерту

Бастапқы мәтіндегі реакция теңдеулері мен электрондық баланс жазылуында техникалық қателер бар. Мектеп курсында фосфорды фосфатты шикізаттан көмір қатысында, кремнеземмен тотықсыздандыру арқылы алу принципі түсіндіріледі: фосфаттағы фосфор тотықсызданады, ал көмір тотығады.

Қазақстандағы фосфор қоры және өндіріс

1936 жылы фосфорит кені Оңтүстік Қазақстанда, Жамбыл қаласының маңындағы Қаратау жотасынан табылған. Бұл кен орны дүние жүзіне белгілі.

Фосфор қосылыстарын зерттеуге және саланың дамуына елеулі үлес қосқан ғалымдардың бірі — Әбікен Бектұрұлы Бектұров. Қазіргі кезде Қазақстан фосфор тыңайтқыштары үшін маңызды шикізат базасы болып саналады.

Салыстырмалы орын

Қаратау бассейні қор көлемі бойынша Марокко, АҚШ, Тунис сияқты кенге бай аймақтармен қатар аталады.

Сапалық көрсеткіш

Қаратау фосфоритінде фосфор ангидриді (P2O5) мөлшері шамамен 26–36%.

Динамика

Мәтіндегі дерекке сай, қор көлемі жылына шамамен 200 мың тоннаға өсіп отырады.

IV. Білімді тиянақтау

«Атты әңгіме»: Мен және менің туыстарым кімдер?

«Біз негізі үш егіз жігітпіз. Мен — Ақбаймын, Қарабай мен Қазыбек деген ағаларым бар. Түріміз де, мінезіміз де ұқсайды. Мен тез тұтанамын, өзім улы зат қоймасында істеймін. Ағаларым момындау: Қарабай әскери адам сияқты — түтінін бұрқыратып темекі тартады. Ал Қазыбек темекі зауытының директоры секілді».

Жауабы: ақ, қара, қызыл фосфор.

Генетикалық қатар тапсырмасы

Берілген заттардың ішінен фосфордың генетикалық қатарын құрайтын формулаларды таңдаңыз және оны дәлелдейтін реакция теңдеулерін жазыңыз.

1-нұсқа (берілгендер)

NaNO3, P2O5, K3PO4, P, CuO, H3PO4

Тізбек: P → P2O5 → H3PO4 → Na3PO4

Оқулықпен жұмыс

71-бет, 1-есеп: Егер қышқылдың шығымы теориялық шығыммен салыстырғанда 0,8 (80%) болса, 31 т кальций орта фосфатынан қанша ортофосфор қышқылын алуға болады?

Деңгейлік тапсырмалар

I деңгей

  1. Фосфордың химиялық таңбасы.
  2. Электрондық формуласы.
  3. Мүмкін болатын валенттіліктері.
  4. Мүмкін болатын тотығу дәрежелері.

II деңгей

  1. Озон газы қашан түзіледі? Реакция теңдеуін жазыңыз.
  2. «Азот» сөзіне сөзжұмбақ құрастырыңыз.

Тест (сәйкестендіру)

Реттік нөмірмен реакциялар, әріптермен түзілетін заттар берілген. Жұптастырыңыз.

Реакциялар

  1. NaNO3 + H2SO4 → … + …
  2. 4NH3 + 5O2 → … + …
  3. 2NO + O2 → …
  4. 4NO2 + H2O + O2 → … + …

Нәтижелер

  • A4NO + 6H2O
  • B2NO2
  • CNaHSO4 + HNO3
  • D4HNO3

V. Түсінісу: қорытындылау, бағалау, үй тапсырмасы

Қорытындылау

Алған білімді тірек-сызбалар мен кестелер арқылы жүйелейміз (тақтаға 2 оқушы шығады).

Бағалау

Жауаптардың толықтығы, есептердің дәлдігі және топтық жұмыс белсенділігі бойынша бағаланады.

Үй тапсырмасы

  • §24.
  • 71-бет, 2-есеп.
  • Топтық тапсырмалар: III топ — есептер жинағынан; II топ — 14–134; I топ — 14–136.