Бала - біздің болашағымыз
«Бала — біздің болашағымыз»
Өмірдің ең қызығы — тәлім-тәрбие беру. Бұл ойды Шығыстың ғұлама ғалымы Әл-Фараби тереңдете түседі: «Жас жеткіншектеріңізді көрсетіңіз, мен сіздердің болашақтарыңызды айтып берейін». Бала тәрбиесі қай заманның, қай қоғамның болсын ойшылдары мен зиялыларын толассыз толғанысқа, үздіксіз ізденіске жетелегені күмәнсіз.
Мемлекет үшін ең маңызды шарт
Елбасымыз Н. Ә. Назарбаев өз Жолдауында қазіргі заманда кез келген мемлекеттің тыныс-тіршілігін қалыпты ұстап тұрудың аса маңызды шарты — адамдардың ерік-жігері, қажыры, білімі екенін атап көрсетеді. Сондықтан ата-аналар балаларын өмірге даярлауға ерекше көңіл бөлуі тиіс: бүгінгі балалар — ХХІ ғасырдың ересек азаматтары.
Тәрбиенің мәні
М. Жұмабаев тәрбиені: «адам баласын кәміл жасқа толып, өзіне-өзі қожа болғанша тиісті азық беріп өсіру» деп сипаттайды. Демек, тәрбие ана сүтінен басталып, орта мен ықпал арқылы қалыптасатын күрделі, үздіксіз үдеріс.
Ізгілік дәнін егу
Бабаларымыздың аманаты — бала жанына ізгілік дәнін егу. Өйткені бала — өмірдің жалғасы, мәні мен сәні. Сондықтан халық баланы «көңілдің гүлі, көздің нұры» деп ұққан.
Отбасы — алтын бесік
Ғалым-профессор Б. Кенжебаев: «Бала — біздің болашағымыз. Болашағына немқұрайлы халықтан ештеңе күтуге болмайды», — деп, отбасы тәрбиесіне айрықша мән береді. Қазақта «Ұяда не көрсе, ұшқанда соны ілер» деген мәтел бар: балапан қыран болуы үшін, оны самғатып ұшыратын ата-ана да қыран болуға тиіс.
Өйткені отбасы бала үшін — алтын бесік. Бала тәрбиесі мен адамгершілік қасиеттердің қалыптасуы ең алдымен отбасында жүзеге асады. Сондықтан баланың өз шаңырағында, өз табалдырығында дұрыс тәрбие алуы — тәрбиенің ең басты шарты.
Бауыржан Момышұлының тағылымы
Ұлттық тәрбиенің құдіретін айтқанда, Бауыржан Момышұлының ата-ана, әже, ауыл ақсақалдарының өнегесін тебірене еске алуы бекер емес: «Өзімнің әжемдей, әке-шешем мен ауылдың ақсақалдарындай өсиет айдынына жүздіре алған ешкім жоқ» . Тәрбиенің алғашқы бастамасы — жанұяда: бала осы ортада түлеп өседі, оң-солын таниды, адамгершілік пен еңбекке алғашқы қадам жасайды.
Халық даналығы: «Жастай берген тәрбие — жас қайыңды игендей». Қазақ халқында ежелден өзіндік тәрбие мектебі, қалыптасқан дәстүрі бар, ал сол дәстүрдің бастауы — отбасы.
Мектеп — алтын ұя
Егер отбасы — алтын бесік болса, мектеп — алтын ұя. Екеуі де қасиетті әрі қастерлі. Отбасы адамды дүниеге әкеліп, қалыптастырып, дамытып, жетілдірсе, мектеп ақыл-ойы толысқан, жан-жақты жетілген, өз бетімен өмір сүруге бейім, толыққанды тұлға етіп тәрбиелейді.
Бұл екі ортаның мақсат-мүддесі ортақ, міндеті — біреу. Демек, осындай қасиетті жерде қызмет ету — үлкен жауапкершілік. Педагогикалық іс — нәзік әрі қасиетті еңбек: ол тәрбиешіден сезімталдықты, балаға деген шексіз сүйіспеншілікті талап етеді.
Ұстаз жауапкершілігі
Тұңғыш ағартушы-педагог Ы. Алтынсарин: «Күнәнің ең үлкені — бала жанының нәзік пернелерін дұрыс сезе алмайтындарда», — деп, ұстазды өз ісіне үлкен жауапкершілікпен қарауға шақырған.
Балаға тән азығы — тамақ қандай қажет болса, жан азығы — жылулық пен сүйіспеншілік сондай қажет. Бұл қажеттілік өтелмейінше, тәрбиенің түпкі мақсаты толық орындалмайды.
«Әр кәсіптің өз жемісі бар. Біздің жемісіміз — алдымыздағы шәкірттер». Шәкірт — ұстаздық өмірдің гүлі, мәні мен сәні. Қазақтың «Ана мейірі мен ұстаз мейірі — егіз» деуі де сондықтан.
Ұстаз мейірімінің төрт тірегі
1) Мейірім және тең көзқарас
Ұстаз мейірбан болуы және балаларды қаз-қалпында сүйе білуі керек: шолжаңды да, тіл алғышты да, зеректі де, жалқауды да — алаламай қабылдай білу маңызды. Балаларға деген мейірім мен махаббат педагогикалық қызметтің ең басты дәлелі болуы тиіс. Сүйіспеншілік дөрекі сөзге, қорлауға, қорқытуға жол бермейді.
2) Баланы түсіне білу
Балаға әрдайым көмекке келетін, табысына қуанып, сәтсіздігін еңсеруге дем беретін мұғаліммен байланыс — баланың ішкі әлемін ашады. Н. К. Крупскаяның пайымынша, баланы түсіну — оның кейпін кию, бірге қуану, бірге күйіну. Бұл — өктемдіксіз, бүгінгі тіршілігін тірек ете отырып, ертеңгі өрісін кеңейту.
3) Тәрбиенің күшіне сену
Кейбір баланың қыңыр мінезі алдында «бұдан түк шықпайды» деп қол қусырып тұру — оның жарқын болашағын көмескілеумен бірдей. Ұстаз өз педагогикасына, тәрбиенің жасампаздық қуатына сенуі керек.
4) Ұлт болашағын ұмытпау
Біз елдің келешегі — жас ұрпақты тәрбиелеп отырғанымызды естен шығармауымыз керек. Ұстаз — жас ұрпақтың рухани сәулеткері, қоғамның үмітін арқалаған сенімді өкіл. Сондықтан зерделі, парасатты, ұлттық және азаматтық құндылықтарды бойына сіңірген тұлға тәрбиелеу — ортақ парыз.
Ұлттың ертеңі — тәрбиелі ұрпақ
Мағжан Жұмабаев: «Әрбір елдің келешегі — мектебіне байланысты» десе, М. Әуезовтің «Ел болам десең, бесігіңді түзе» деген нақылы да ұрпақты дұрыс тәрбиелеуге үндейді.
А. Байтұрсыновтың «Балам дейтін жұрт болмаса, жұртым дейтін бала қайдан болады?» деген сөзінде үлкен жауапкершілік жатыр. Себебі бала — еліміздің ертеңі, тірегі мен тілегі, ажары мен базары.
Жастарымыз елімізді, жерімізді, тілімізді бүкіл әлемге паш етсін десек, оларды жаңа заманға лайық тәрбиелейік. Шәкірттеріміз көзге ғана емес, көңілге де қуаныш сыйлап, өміріміздің гүліне, мәні мен сәніне айналсын. Біз тәрбиелеген ұрпақ тәрбиелі де тәртіпті, ақылды да өнегелі, рухани-адамгершілігі мол Қазақстанның беделді азаматы болады деп сенеміз.
Түйін
- Тәрбие ана сүтінен басталып, отбасыда негіз қалайды.
- Мектеп — сол негізді біліммен, мінезбен, жауапкершілікпен бекітетін орта.
- Ұстаз мейірімі мен кәсіби сенімі — тұлға қалыптастырудың өзегі.
- Тәрбиелі ұрпақ — ұлттың болашағы мен елдің ертеңі.