Қазақша рефераттар

ІІІ жақ - Оның әкесі

Қазақ тілі: негізгі ережелер мен анықтамалар (1–11 сынып)

Бұл жинақ қазақ тілінің дыбыс жүйесі, сөз құрамы, грамматикалық категориялары және сөйлем мүшелері бойынша ең маңызды анықтамалар мен ережелерді ықшам әрі жүйелі түрде береді.

Фонетика Лексика Морфология Синтаксис

1) Дыбыстар мен әріптер

Дыбыс пен әріп саны

  • Қазақ тілінде 37 дыбыс, 42 әріп бар.
  • Әліпбиде 40 әріп және 2 таңба бар.

Дауысты дыбыстар (12)

а, ә, о, ө, ы, і, ұ, ү, е, э, и, у

Жуан

а, о, ы, ұ

Жіңішке

ә, ө, і, ү, е, э

Ашық

а, ә, о, ө, е

Қысаң

ы, і, и, ұ, ү, у

Еріндік

о, ө, ұ, ү, у

Езулік

а, ә, и, е, э, ы, і

Дауыссыз дыбыстар (25)

б, в, г, ғ, д, ж, з, й, к, қ, л, м, н, ң, п, р, т, с, ф, х, һ, ц, ч, щ, ш

Қатаң

п, ф, с, ш, к, қ, т, ч, щ, ц, х, һ

Ұяң

б, в, г, ғ, д, ж, з

Үнді

р, л, й, у, м, н, ң

Шұғыл

п, б, т, д, г, к, қ, ц, ч

Ызың

ф, в, с, ғ, з, ш, х, ж, һ

Көмей

һ

Ерін

п, б, м, у

Тіс

т, д, с, з, щ, ц

Тіс пен ерін

ф, в

Тіл ұшы

н, л, ч

Тіл алды

р, ш, ж, й

Тіл ортасы

к, г

Тіл арты

қ, ғ, ң, х

2) Буын және үндестік заңдары

Буын түрлері (3)

  • Ашық буын
  • Тұйық буын
  • Бітеу буын

Буын үндестігі (сингармонизм)

Сөздің соңғы буынының жуан не жіңішке болуына қарай қосымшалардың да жуан немесе жіңішке болып жалғануын буын үндестігі (немесе сингармонизм) деп атайды.

Дыбыс үндестігі (ассимиляция)

Түбір мен қосымшаның, не сөз тіркесіндегі сөздердің жігінде дауыссыз дыбыстардың бір-біріне әсер етуінен өзгеруін дыбыс үндестігі (ассимиляция) дейді.

Ассимиляция түрлері (3)

Ілгерінді ықпал

Алдыңғы дауыссыздың кейінгі дауыссызға әсер етуі.

Мысал

ас + тық, тоқ + тық, күрес + кер

Кейінді ықпал

Кейінгі дыбыстың өзінен бұрынғы дыбысқа әсер етуі.

Мысал

көз сал → көс сал

Тоғыспалы ықпал

Көршілес дыбыстардың бір-біріне ілгері-кейінді әсерінен болатын өзгеріс.

Мысал

Қазанқап → Қазаңғап, Есжан → Ешшан

3) Мағына және сөзжасам туралы қысқаша

Тура және ауыспалы мағына

  • Тура мағына — сөздің бастапқы, қалыпты мағынасы.
    Мысал: Бұл өмірден дос іздеп жүрмін.
  • Ауыспалы (келтірінді) мағына — сөздің бастапқы мағынасының ауысып қолданылуы.
    Мысал: Қызды ауылдың иті жатпас. (мақал)

Көнерген сөздер

  • Архаизм — мағынасы ескіріп, күнделікті қолданыстан шыққан сөздер.
    Мысал: әмеңгерлік, тасаттық, низам.
  • Историзм — көнерген, бірақ белгілі бір тарихи кезеңді еске түсіретін сөздер.
    Мысал: кіндік (орталық), рабфак, ояз.

Сөздердің жасалу түрлері

Қос сөз

Қосарланып келген сөздер.

Мысал

тәй-тәй, ептеп-септеп

Түрлері: мәндес, қайшы мәндес, сыңар мәнді.

Қысқарған сөз

Атау сөздердің қысқартылып қолданылуы.

Мысал

ІІМ — Ішкі істер министрлігі

Біріккен сөз

Екі не бірнеше сөздің бірігіп, бір мағына беруі.

Мысал

тоқсан, Ақсу, тасбақа, Жетісай

4) Морфология: сөз таптары (9)

Зат есім

Сұрақтары: кім? кімдер? не? нелер?

Сын есім

Сұрақтары: қандай? қай?

Сан есім

Сұрақтары: қанша? неше? нешінші? нешеу?

Етістік

Сұрақтары: не істейді? не қылды? қайтті?

Есімдік

Түрлері: жіктеу, сілтеу, сұрау, өздік есімдіктер.

Үстеу

Сұрақтары: қайда? қашан? қайдан? қанша?

Еліктеу сөз

Еліктеуіш: сатыр-сұтыр, тарс-тұрс, сыбдыр-сыбдыр, гүрс, зірк.
Бейнелеуіш: жалп-жалп, елпең, морт, арбаң-арбаң, маң-маң.

Шылау

Түрлері: септеулік, демеулік, жалғаулық.

Мысал: арқылы, үшін, кейде, әлде.

Одағай

Түрлері: көңіл күй, жекіру, шақыру одағайлары.

Мысал: уһ, аһ, ей, жә, тәйт, шөк, кә-кә, ауқау-ауқау.

5) Синтаксис: сөйлем мүшелері (5)

Бастауыш

Сөйлемнің тұрлаулы мүшесі. Сұрақтары: кім? не?

Баяндауыш

Іс-әрекетті білдіретін тұрлаулы мүше. Сұрақтары: қайтті? не қылды? неше? қанша? кімі? несі?

Толықтауыш

Қимыл-әрекетке қатысты тұрлаусыз мүше. Ілік септігінен басқа септік жалғаулары жалғанып, сол септіктердің сұрақтары қойылады.

Анықтауыш

Заттың, нәрсенің сынын, белгісін білдіреді. Сұрақтары: қандай? қай? кімнің? ненің?

Пысықтауыш

Қимыл-әрекеттің сын-қимылын, мезгілін, мекенін, себебін, мақсатын білдіреді. Сұрақтары: қайда? қайдан? қашан? қалай? неліктен? неге? т.б.

Түрлері: мекен, мезгіл, сын-қимыл, себеп, мақсат (дара/күрделі үлгілерде келеді).

6) Септік жүйесі (7)

Атау септік

Сұрақтары: кім? не?

Ілік септік

Сұрақтары: кімнің? ненің?

Жалғаулары: -ның/-нің, -дың/-дің, -тың/-тің.

Барыс септік

Сұрақтары: кімге? неге? қайда?

Жалғаулары: -қа/-ке, -ға/-ге, -а/-е, -на/-не.

Табыс септік

Сұрақтары: кімді? нені?

Жалғаулары: -ны/-ні, -ды/-ді, -ты/-ті.

Жатыс септік

Сұрақтары: кімде? неде? қайда?

Жалғаулары: -да/-де, -та/-те, -нда/-нде.

Шығыс септік

Сұрақтары: кімнен? неден? қайдан?

Жалғаулары: -дан/-ден, -нан/-нен, -тан/-тен.

Көмектес септік

Сұрақтары: кіммен? немен? қалай?

Жалғаулары: -мен/-бен/-пен, сондай-ақ -менен/-бенен/-пенен.

7) Жіктік, тәуелдік және көптік жалғаулары

Жіктік жалғау (3 жақ)

Жекеше

  • I жақ: -мын/-мін, -бын/-бін, -пын/-пін (мыс.: мен бала-мын)
  • II жақ: -сың/-сің (мыс.: сен бала-сың)
  • Сыпайы II жақ: -сыз/-сіз (мыс.: сіз бала-сыз)
  • III жақ: жалғаусыз (мыс.: ол бала)

Көпше

  • I жақ: -мыз/-міз, -быз/-біз, -пыз/-піз (мыс.: біз бала-мыз)
  • II жақ: -сыңдар/-сіңдер (мыс.: сендер бала-сыңдар)
  • Сыпайы II жақ: -сыздар/-сіздер (мыс.: сіздер бала-сыздар)
  • III жақ: -лар/-лер (мыс.: олар бала-лар)

Тәуелдеу (3 жақ)

Жекеше

  • І жақ: Менің әкем.
  • ІІ жақ: Сенің әкең.
  • Сыпайы ІІ жақ: Сіздің әкеңіз.
  • ІІІ жақ: Оның әкесі.

Көпше

  • І жақ: Біздің әкеміз.
  • ІІ жақ: Сендердің әкелерің.
  • Сыпайы ІІ жақ: Сіздердің әкелеріңіз.
  • ІІІ жақ: Олардың әкесі.

Көптік жалғаулар

-лар, -лер, -дар, -дер, -тар, -тер

8) Етістік: есімше, көсемше, салт-сабақтылық, етіс

Есімше

Түбірі етістік бола тұра, есімдерше тұлғаланып қолданылатын етістік түрі.

Түрлері (4)

  • Өткен шақтық: -қан/-кен, -ған/-ген
  • Осы шақтық: -шы/-ші
  • Келер шақтық: -ар/-ер/-р
  • Ауыспалы шақтық: -а/-е/-й, -тын/-тін

Көсемше

Тиянақсыз тұлғада келіп, көмекші етістіктермен тіркесу арқылы күрделі етістік жасайтын етістік түрі.

Түрлері (3)

  • Ауыспалы осы шақтық: -а/-е/-й
  • Өткен шақтық: -ып/-іп/-п
  • Келер шақтық: -ғалы/-гелі, -қалы/-келі

Сабақты және салт етістік

  • Сабақты етістік — табыс септігін қажет етеді.
    Мысал: үйді көр, білімді бағала.
  • Салт етістік — табыс септігінен басқа септіктерді қажет етеді.
    Мысал: қуан, еркеле, ашулан, емдел.

Етіс (4 түрі)

Қимыл-әрекеттің іс-істеуші адамға қатынасын білдіретін етістік категориясы.

Өздік етіс

Жұрнақтары: -ын/-ін, -н (мыс.: жу-ын, ки-ін, тара-н).

Өзгелік етіс

Жұрнақтары: -дыр/-дір, -тыр/-тір, -ғыз/-гіз, -қыз/-кіз, -ыр/-ір, -т (мыс.: киін-дір, жай-ғыз, кет-ір, боса-т).

Ырықсыз етіс

Жұрнақтары: -ыл/-іл, -л, -ын/-ін, -н (мыс.: көс-іл, есепте-л, сал-ын, көр-ін).

Ортақ етіс

Жұрнақтары: -ыс/-іс, -с (мыс.: ал-ыс, бер-іс, ұшыра-с).

9) Етістіктің шақтары және райлары

Шақ (3 түрі)

Іс-әрекеттің уақытқа қатысын білдіретін етістік категориясы. Етістікте 3 шақ бар: өткен шақ, осы шақ, келер шақ.

Өткен шақ

  • Жедел өткен: -ды/-ді, -ты/-ті
  • Ежелгі өткен: -ып/-іп/-п
  • Бұрынғы өткен: -қан/-кен, -ған/-ген
  • Ауыспалы өткен: хабарласатын, келетін

Келер шақ

  • Болжалды: -ар/-ер/-р
  • Мақсатты: -мақ/-мек, -бақ/-бек, -пақ/-пек
  • Ауыспалы: шығады, билейді, жауады

Осы шақ

  • Нақ осы шақ: отыр, жүр, тұр
  • Күрделі нақ осы шақ: оқып жүр, сөйлеп тұр
  • Ауыспалы осы шақ: -а/-е/-й (мыс.: мақтан-а-мын, өсір-е-сің, биле-й-ді)

Рай (етістіктің түрленуі)

Етістіктің іс-әрекетті орындаушыға, сөйлеу мақсатына, жақ пен шаққа байланысты түрленуін етістіктің райы дейді.

Бұйрық рай

Мысал: сал, бар, тап, тыңда.

Қалау рай

  • Ерікті қалау: -қы/-кі, -ғы/-гі (мыс.: сұрағым келеді).
  • Тілекті қалау: -ғай/-гей, -қай/-кей (мыс.: байқағайсың, ескергейсіңдер).

Ескерту: Берілген материалда етістіктің райларының толық тізімі көрсетілмеген; мұнда мәтінде берілген түрлері ғана жинақталды.