Жасыңнан шексең темекі, Түбіңе сенің сол жетер
Мақсаты
Оқушыларды зиянды әдеттерден сақтандыру; темекінің ағзаға әсері, одан туындайтын ауру түрлері және алдын алу шаралары туралы түсінік қалыптастыру; салауатты өмір салтын таңдауға ынталандыру.
Негізгі сұрақ
Темекі шегу — әдеп пе, әлде ауру ма?
Талқылау бағыты
Тарих, социология, биология, медицина және химия тұрғысынан зиянды әдеттің себеп-салдарын қарастыру.
Нәтиже
Темекіге тәуелділіктің механизмін түсіну және одан бас тартудың маңызын санада бекіту.
Кіріспе: көк түтінге тұншыққан ұрпақ
Темекі шегу тек тұрмысқа ғана емес, уақыт өте мәдени әдетке де айналып кетті. Бір кездері ой-өрісі дамыған, мәдениетті адамға шылым шегу жараспайды деп саналса, бүгінде адам өміріне қауіп төндіретін бұл әдет күнделікті көрініске айналды.
Өлең жолдары (үзінді)
Бұл отырған шылымқор, Сорады кеп шылымды ол,
Қанша айтсаң да алмайды, «Тартпа» деген тіліңді ол.
Қой, десең де қоймайды, Көк түтінге тоймайды,
Сора-сора уыты, өн бойыңды жайлайды.
Кірпік әсте қақпайды, Жөтел қысып, жатпайды,
Бірақ шылым сорғанда, Аузы тыным таппайды.
Шылымсыз тек жүрмейді, Жоқ боп қалса тілдейді,
Бірақ оның зиянын, білсе де білмейді.
Бұл жолдар темекінің әдетке айналуын және адамның өзіне де, айналасына да әкелетін зиянын дәл сипаттайды.
Темекі қайдан келді: қысқаша тарих
1492: Жаңа дүниеден басталған таныстық
Темекі адамзатқа ерте кезден белгілі болып, бастапқыда діни ғұрыптарда да қолданылған. Еуропалықтардың темекімен танысуы 1492 жылы Христофор Колумбтың сапарларымен байланысады. Жергілікті тұрғындар кептірілген жапырақтарды түтікше етіп орап, шеккен. Еуропалықтар бұл әдетті үндістерден үйреніп, темекі түтінін масаны қуу үшін де пайдаланған.
XVI–XVII ғасырлар: «ем» ретінде таралуы және шектеулер
1496 жылы испан монахы Роман Пано темекіні Еуропаға мәдени өсімдік ретінде әкеледі. 1559 жылы Португалиядағы француз елшісі Жан Нико Франция патшайымы Екатерина Медичиге бас ауруына қарсы темекі жапырағын иіскеуді ұсынады. Осыдан кейін темекіні иіскеу «модаға» айналып, оның зияны кейінірек белгілі болады. Темекіні тек дәріханаларда сату жөнінде қаулылар шықса да, әдетке айналғандар оны тастай алмады.
Ресей және Қазақстан: таралуы, заңнамалық шектеулер
Ресейге темекі XVII ғасырдың басында келіп, бастапқыда қатаң жазаланған. 1768 жылы І Петр темекіге тыйымды жояды, содан кейін шылым шегу кең тарай бастайды. Уақыт өте темекі Қазақстанға да келді. 2002 жылғы 10 шілдеде Қазақстан Республикасында «Темекі шегушіліктің алдын алу және оны шектеу туралы» заң қабылданды.
Сигареттің «ішкі әлемі»: биологиялық деректер
Темекі өсімдігі туралы
- Темекі алқа тұқымдасына жатады; бұл тұқымдастың 66 түрі белгілі.
- Түрлердің басым бөлігі Америкада өседі; Австралия мен Полинезияда да таралған.
- Қазақстанда темекінің 3 түрі өседі; ол бір жылдық шөптесін өсімдік.
- Жапырақтары кезектесіп орналасады, тұқымы ұсақ: 1 граммда шамамен 10 000 тұқым болады.
Маңызды ескерту
Темекі құрамында никотин және басқа да улы алкалоидтар бар. Жабайы темекі өсетін жерлерде оның жапырағын жеген малдың уланып, қырылуы осы уыттылықтың айқын дәлелі.
Өнеркәсіптік деректер (мәтіндегі мәлімет)
Темекі қазір көптеген елде өсіріледі; жапырақтары қолмен жиналып, бауланып кептіріледі. Қазақстанда жылына шамамен 9 мың тонна темекі өсірілетіні айтылады.
Неге темекі тәуелділікке айналады: медицина не дейді?
Темекі түтініндегі заттар қанға сіңіп, 2–3 минут ішінде ми жасушаларына жетеді. Уақытша «сергіту» әсері пайда болып, адам өзін қысқа уақытқа жақсырақ сезінеді. Бірақ әсер басылған соң, сол күйді қайта іздеп, тағы темекіге қол созады.
Біртіндеп никотин зат алмасу үдерісіне «орналасып», темекі тартпаса бір нәрсе жетіспегендей күй туады. Кенеттен тастаған адамда бас ауыруы, әлсіздік, ашушаңдық сияқты белгілер байқалуы мүмкін — бұл тәуелділіктің көрінісі.
Жылдам әсер
2–3 минутта миға жетіп, уақытша белсенділікті арттырады.
Цикл
Жақсы күйді аңсау → қайта шегу → тәуелділік тереңдейді.
Тастау қиындығы
Кенет тоқтатқанда абстиненция белгілері пайда болуы мүмкін.
Неге адамдар шегеді: социологияның байқауы
Жасөспірімдерге әсер ететін факторлар
- Көп жағдайда жолдастардың ықпалы және «қызық көру» мотиві басым.
- Отбасындағы үлгі маңызды: жасөспірім шылымқорлардың көп бөлігінің ата-анасы темекі шегеді.
- Қыз балалар арасында «сән», назар аударту және «тәуелсіздік» көрсету ниеті кездеседі.
Мәтіндегі статистикалық мәліметтер
Берілген деректер бойынша, әлемде ер адамдардың 60%-ы, әйелдердің 20%-ы темекі шегеді. Мәтінде жасөспірімдердің темекіге ерте әуестенуі туралы көрсеткіштер келтіріледі және бұл әдеттің тұрақты тәуелділікке айналу қаупі жоғары екені айтылады.
Қазақта «Ауру қалса да, әдет қалмайды» деген сөз бар. Темекіге тәуелділік те дәл осылай — бір кірсе, шығуы қиын әдет.
Қысқа сауалнама нәтижесі (мысал)
Кішкентай сауалнамада темекі тартатындар зиянын білсе де, «шаршағанымды басады», «күш беретін сияқты», «шекпесем өзімді жайсыз сезінем» деген уәж айтады. Бұл — тәуелділіктің психологиялық және физиологиялық қабаттасқанын көрсететін белгі.
Темекінің «серіктері»: аурулармен келген ескерту
Бронхит
Темекі түтіні тыныс жолдарын тітіркендіріп, жөтелді күшейтеді және созылмалы қабынуға әкелуі мүмкін.
Қатерлі ісік
Темекі — қатерлі ісіктердің бірқатарына ықпал ететін маңызды қауіп факторларының бірі.
Туберкулез
Иммундық жүйені әлсіретіп, өкпе ауруларының асқынуына жағдай жасауы ықтимал.
Өлең жолдары (үндеу)
Күрк-күрк көк жөтел, Күркілдеген не жөтел?
Жасыңнан шексең темекі, Түбіңе сенің сол жетер.
Түтінмен ыстап өкпені, Никотин уын төккені.
Жүректің ұстап талмасы, Мишықтың құрғап кеткені.
Салауатты өмір сүрейік — енді темекі шекпейік.
Қорытынды ой
Гете «Адам өмірінің биік шыңы — жастық» деген. Сол жастықты көк түтінге айырбастамай, өмірімізді денсаулық пен мақсатқа толы биікке жеткізейік. Темекі — «еркіндік» емес, тәуелділік. Ал шынайы таңдау — өз болашағыңды қорғаудан басталады.
Өзіңе қоятын сұрақ
«Мен бүгінгі шешіміммен ертеңгі денсаулығымды жақсартып жүрмін бе, әлде әлсіретіп жүрмін бе?»
Қарапайым қадам
Зиянды әдеттен бас тарту — бір күндік емес, бір бағыт. Бастысы — бүгіннен бастау.