Әділетті жақтау, қиянатқа төзбеу ndash атадан балаға қалған мұра секілді қасиет еді мұнда
Ахмет Байтұрсынұлы: ұлттың рухани серпілісіне қызмет еткен тұлға
Ахмет Байтұрсынұлы — қазақтың ұлы ағартушысы, ірі ғалым-лингвист, түркітанушы, ақын, аудармашы, әдебиет жинаушы және зерттеуші. Ол — бірқатар оқулықтар мен оқу құралдарының авторы, өз дәуірінде ұлттық ой-сана мен мәдениетті жаңғыртуға күш салған қайраткер.
Туған жері — бұрынғы Торғай уезінің Тосын болысы (қазіргі Қостанай облысы, Жангелдин ауданы, Ақкөл ауылы). Батырлық пен билікті салт еткен, мінезі ірі адамдар көп ортада өсіп-өнген Ахметтің тәрбиесі күнделікті күйбең тірлік кешкен өзге қазақы ортадан өзгешелеу болды.
Бұл ортада әділетті жақтау және қиянатқа төзбеу — атадан балаға қалған мұрадай қасиет саналатын.
Қайсарлықтың бастауы
Әулет тарихын алыстан қозғамай-ақ, жақыннан таратар болсақ, Ахметтің әкесі Байтұрсын параға сатылып, ауылына қиянат жасаған Торғай уезінің начальнигі, «кәрі ояз» атанған Яковлевті сабап, басын жарғаны айтылады. Бұл әрекет сол ортадағы әділетшіл мінездің айғағы ретінде сипатталады.
Осы қасиет Ахметті де өз ортасынан суырып алып, күрес жолына салды. Ол патша өкіметінің зұлым саясатын, халқына жасап отырған ашық зорлық-зомбылығы мен қорлығын көре тұра, «жан бағып, жайына жүре» алмады.
С. Сейфуллин бағасы
Мәтінде Сәкен Сейфуллин Ахмет Байтұрсынұлын патша заманында ұлттық намысты жыртып, ұлттық арды жоқтаған, өз мүддесі үшін шен іздеуге ұмтылмаған сирек тұлға ретінде көрсетеді. Кейбір оқығандар уездік, губерниялық соттарға тірек болып, тілмаштыққа немесе ұлықтыққа ұмтылғанда, Ахмет халыққа жанын аямай қызмет етіп, ойға алған ісі үшін басын бәйгеге тіккені айтылады.
Ол замана ағымымен кетпей, өзгелерше қазақ халқын бай-кедейге бөлмей, тұтас жақсы көрді; намысын бірдей жыртып, арын бірге жоқтады. Отаршылдық озбырлыққа қарсы халықты оятудың ең сенімді жолы — ағарту екенін терең түсініп, надандық пен қараңғылықпен күресуді өмірлік мұрат етті.
Ағартушылық қызмет және қоғамдық ықпал
Қуғынға мойымау
Қуғын-сүргінге ұшырады — мұқалмады; түрмеге қамалды — жасып, жүнжіген жоқ. Мұғалім болып бала оқытып, жас ұрпақтың көзін ашты; газет шығарып, мақала жазып, ұйқыдағы ұлттың санасын серпілтті; өлең жазып, мақсат-мүддені танытты; әртүрлі қызмет атқарып, үлгі көрсетті.
Білімі мен биігі
Оның алған ресми білімі ауылдағы екі жылдық мектеп пен Орынбордағы төрт жылдық мұғалімдер мектебімен шектелгені айтылады. Соған қарамастан, елдік мұратты жоғары қойып, қоғамдық ойдың алдыңғы шебінен көрінді.
«Қазақ» газеті: ұлт мінбері
Мәтінде «Қазақ» газеті қазақ халқының қоғамдық және мәдени мүдде-қажеттіліктерін батыл қозғаған, өз дәуірінің беделді органы болған басылым ретінде сипатталады. Алғашқы жылының соңында-ақ жазылушылары 3000-нан асқаны, жабылар алдында өз баспаханасы мен кітапханасы жұмыс істеп, таралымы 8 мыңға жеткені көрсетіледі.
Қысым мен айыппұл
- Газет бетінде ел билеушілердің озбырлығы мен парақорлығын әшкерелеген мақалалар жарияланғандықтан, ресми органдар редакцияны тұрақты бақылауда ұстап, тінту жүргізіп отырған.
- 1914 жылғы №80 санда жарияланған бас мақалада «Қазақ аймағын басқару ережелері» қатты сыналғаны үшін Орынбор губернаторы Сухомлинов редакторға 1500 сом айыппұл төлеу немесе үш айға тұтқындау туралы шешім шығарғаны айтылады.
- Айыппұл газеттің тағдыры үшін ауыр болғандықтан, Ахмет Байтұрсынұлы денсаулығы нашар болса да, айып төлеуден бас тартып, түрмеге отыруға дайын екенін білдіріп, 20 қазанда тұтқындалғаны көрсетіледі.
- Оқырмандар ақша жинап, айыпты төлеп, бес күннен кейін оны түрмеден босатып алғаны баяндалады. Сондай-ақ 1916 жылы газет тағы 3000 сом айып төлегені, мұндай шығындарды да оқырмандар мен тілектестер көтергені айтылады.
Мәтінде «Қазақ» газеті ұзақ уақыт бойы «кертартпа ұлтшыл-буржуазияшыл басылым» ретінде біржақты сипатталып келгені, алайда бұл көзқарастың тарлығы қазір айқынырақ көрінетіні атап өтіледі.
Мұхтар Әуезовтің пікірі (1923)
Мұхтар Әуезов «Қазақ» газетінің ықпалын ерекше бағалап, оның «еңкейген кәрі, еңбектеген жасқа түгел ой түсіріп», елді серпілткенін жазады. Газеттің ішіндегі қажымас қайрат пен кемімес екпінді ол ұйқыдағы қазақты оятуға ұмтылған Ахаңның еңбегімен байланыстырады.
«Қазақ» газеті 1917 жылдың шілде айынан бастап Алаш ұйымының ресми органына айналып, көп ұзамай Торғай облыстық Советтері съезінің шешімімен жабылғаны айтылады.
Өлеңдері мен аудармалары
Төменде мәтінде аталған шығармалар мен аудармалар тізімі ықшамдалып, оқуға ыңғайланып берілді.
Таңдамалы атаулар
- Адамдық диқаншысы
- Алтын әтеш
- Анама хат
- Ат
- Ақын ініме
- Балықшы мен балық
- Бақ
- Потанинге
- Данышпан
- Аликтің ажалы
- Есек пен үкі
- Достыма хат
- Арыстан, киік һәм түлкі
- Ала қойлар
- Аңдарға келген індет
- Жадовскаядан
- Жазушының қанағаты
- Жауап хаттан
- Жауға түскеннің сөзі
- Аққу, шортан һәм шаян
- Айна мен маймыл
- Ат пен есек
- Бұлбұл мен есек
- Өзен мен Қарасу
- Жиған-терген
- Жұбату
- Жұртыма
- І. Б. жездем хатынан
- Көк есектерге
- Нәбек аты
- Пушкин (Вольтерден)
- Оқуға шақыру
- Сорлы болған мұжық
- Сөз иесінен
- Тілек батам
- Тарту
- Туысыма
- Ғылым
- Қа... қаласына
- Қазақ салты
- Қазақ қалпы
- Қазақтың бала жұбату өлеңі
- Қаздар
- Егіннің бастары
- Екі бөшке
- Екі шыбын
- Емен мен қамыс
- Жарлы бай
- Жас ағаш
- Жүргіншілер мен иттер
- Замандастарыма
- Иттің достығы
- Кісі мен арыстан
- Кісі мен аю
- Кісі мен көлеңке
- Маймыл
- Маймыл мен көзілдірік
- Малшы мен маса
- Сары шымшық
- Түлкі мен қарашекпен
- Шал мен ажал
- Шал мен жұмыскер
- Шымшық пен көгершін
- Қайыршы мен Қыдыр
- Қара бұлт
- Қайырымды түлкі
- Қартайған арыстан
- Қарға мен түлкі
- Қасқыр мен мысық
- Қасқыр мен тырна
- Қасқыр мен қозы
- Үлес
- Өгіз бен бақа
- Н. Қ. ханымға
- Қаптесер мен көртышқан
Ескертпе
Бастапқы мәтінде «Ахмет Байтұрсынұлының өмірбаянын жүктеу» деген тіркес берілген. Бұл мәтін контексінде ол сілтеме/батырма ретінде тұрғандай көрінеді; алайда нақты URL көрсетілмегендіктен, бұл нұсқада тек редакциялық ескертпе ретінде қалдырылды.