Нобайдың орындалу әдістері
Бейнелеу өнерін оқытудағы нобай өнерін игерудің әдістемелік және шығармашылық жолдары
Нобайлама ілімі — бейнелеу өнері мұғалімінің кәсіби дайындығын қалыптастыратын негізгі бағыттардың бірі. Нобай (жаттығу суреті) мұғалімнің еркін практикалық дағдысын нығайтып қана қоймай, суретті орындаудың әртүрлі тәсілдерін оқытуға жүйелі түрде әкеледі. Оқыту процесінде жинақталған білім мен тәжірибе педагогқа кәсіби қызметпен қатар, бейнелеу өнерінде шығармашылық жұмыстар жүргізуге де мүмкіндік береді.
Оқытудың тірегі
Оқу тәжірибесінің негізін натурадан қарап салынатын ұзақ мерзімді, көп сеансты суреттер құрайды. Дегенмен ең өзекті бөлігі — қысқа мерзімді жұмысқа сүйенетін нобай түрлері.
- Натурадан салынған нобай — көргенді тез әрі дәл фиксациялау.
- Есте түсіріп салынған нобай — байқағыштық пен визуалдық жадты дамыту.
- Елестету арқылы салынған нобай — композициялық ойлауды тереңдету.
Нобайлама суретші-педагогтың ой-өрісін жан-жақты байытады: көздің өткірлігін, зеректілікті дамытады, натураны жалпы түрде қабылдауға үйретеді, техникалық мүмкіндіктерді тиімді пайдалануға көмектеседі және жеке графикалық тілді жетілдіреді. Бұл үдеріс натураға қарап жұмыс істеуге негізделгенімен, модельді механикалық көшіру емес. Керісінше, заттар мен табиғат құбылыстарының ішінен ең мәндісін табуға бағытталған образдық жалпылауды талап етеді.
Нобай мен ұзақ мерзімді суреттің арақатынасы
Нобайдың міндеті
Жылдам салынған суретке шығармашылық қатынасты дамытып, қоршаған ортаның шынайылығын ықшам әрі дәл жеткізуге жаттықтырады. Композицияда идеяны тез сынауға, қозғалыс пен ырғақты ұстап қалуға мүмкіндік береді.
Ұзақ мерзімді суретке әсері
Нобай мен суреттеме ұзақ салынатын оқу жұмысына дайындық жасайды, кей жағдайда меңгерілген материалды тексеру мен бекіту қызметін атқарып, негізгі жұмысты толықтырады.
Жұмысты ұйымдастыру қағидасы
Нобаймен жұмыс барысында орындау тәртібін алдын ала айқындап, нақты тапсырма қою маңызды. Мысалы: белгілі бір қимылды бейнелеу керек болса, оны бірнеше сызықтың өзімен-ақ жобалап көрсетуге болады; ал көлеңке бөліктері мен негізгі тондық қатынасты беру қажет болса, жұмсақ қарындашпен сол аймақтарды қоюырақ түсіру орынды.
Нобай әдетте шағын көлемде орындалады. Бір параққа бірнеше көмекші суреттемені орналастыруға болады. Қарапайым, аз ғана сызықпен орындалған нобайдың өзі композициялық жұмыста таптырмас көмекші материалға айналады. Үнемі нобай жасау суретшінің қоршаған ортамен «тілдесуін» күшейтіп, жалпы сурет өнеріне қызығушылығын арттырады.
Нобай орындаудың әдістері мен құралдары
Нобайлама әртүрлі әдіс-тәсілдермен орындалады. Таңдалған тәсіл суретшінің алдына қойған мақсаты мен тапсырмасына, форманың даралық ерекшелігіне, жұмыс кезіндегі психикалық үдерістерге және бейнелеу құралдарын пайдалану деңгейіне тәуелді. Төмендегі мысалдар құрал таңдаудың логикасын көрсетеді.
Заттық натюрморт
Құмыра, шәйнек, жеміс-жидек секілді формаларды көрсету үшін қарындашпен бірнеше сызық арқылы құрылымды ықшам белгілеу жеткілікті болады.
Кеңістік пен конструкция
Құрылыс алаңындағы кран немесе ауылдық жердегі сарай сияқты нысандарды жылдам бейнелеуде тушь пен қаламұш айқындық пен ырғақты сызық береді.
Қозғалыс
Жануарлардың қимылын ұстап қалу үшін қарындаш, тушь немесе күйе сияқты материалдармен жылдам, батыл белгілеу тиімді.
Сәтті нобайдың шарты
Нобайдың нәтижелі шығуына суретшінің мақсаты мен тапсырманы анық түсінуі тікелей ықпал етеді. Сондықтан ең алдымен жылдам орындалатын нобайдың негізгі әдіс-тәсілдеріне жүйелі түрде көңіл бөлу қажет.
Оқу тапсырмалары: базалық және кеңейтілген деңгей
Негізгі оқу мақсаттары
- Үй жабдықтары, пейзаж, интерьер, архитектураның реалистік бейнесін оқыту.
- Жануарлар әлемін шынайы бейнелеуге үйрету.
- Адам фигурасын, пропорциясын және қимылын оқу.
- Перспективадағы денелер құрылысы мен жарық-көлеңкені меңгерту.
Дайындығы жоғары деңгейге арналған тапсырмалар
- Психологиялық мінездемені іздеу, эмоционалдық мәнерлеуді күшейту.
- Келбет, поза, мимика және қозғалыстың өзара сәйкестігін ой арқылы іздеу.
Елестетудің жеке ерекшеліктері және нобайдағы көркем ойлау
Шығармашылықтағы елестетудің индивидуалдық ерекшеліктері бірнеше қырдан байқалады. Нобай салу барысында суретші натураны түсінуге ұмтылады: оған бастың еңкеюі, фигураның жалпы құрылымы, қолдың ырғағы, бейненің психологиялық мінездемесі сияқты белгілер маңызды болады.
Елестету мен көрудің өзара байланысы
1) Натураны қабылдаудың жанама үдерістері. Натураны бейнелеу кезінде суретші әсерді жинақтап, ең керекті белгілерді іріктейді. Бұл — кездейсоқ детальды емес, характерді табуға бағытталған таңдау.
2) Көру тәжірибесінің дамуы. Композициялық жұмыс үстінде суретші натураға қайта-қайта назар аударып, оның негізгі характерлі мәселелерін аңғарады. Елестету үдерісіне сүйене отырып, көру образынан натураның мінез-құлқын, пластикасын және құрылымдық тұтастығын таңдап алады.
Қорытынды байқау
Сурет шеберлерінің нобайларын талдау бір тұжырымға жетелейді: әрбір суретші нобайды қағаз бетіне орналастыруда өз тәсілін қолданады және натураны бақылау үдерісін өзінше ұйымдастырады. Дәл осы айырмашылық шығармашылықтағы елестетудің жеке ерекшеліктерін айқындайды.