Тарих пәні - ауқымды пән
Тарих пәнінің ауқымы және мұғалім жауапкершілігі
Тарих — ауқымы кең пән; оның қамтитын шеңберін толықтай бір арнаға сыйғызу мүмкін емес. Қазақ халқының тарихы да мемлекетіміздің өркениетті елдер қатарына қосылу жолындағы ірі оқиғалар мен оң өзгерістердің бағыт-бағдарын қамтып, дамудың ұзақ жолын бастан өткерді. Бүгінде бұл сала ғылыми білімдердің көп тармақты жүйесіне айналып отыр.
Осыған байланысты тарих пәнін мектеп бағдарламасында терең әрі жүйелі оқыту пән мұғалімдеріне үлкен жауапкершілік жүктейді. Ғалымдардың құнды зерттеулерін оқушыға жеткізу, материалды тек оқулық шеңберінде ғана баяндап қоймай, қосымша ізденіс арқылы бала санасына сіңіру — бүгінгі мұғалімнің маңызды міндеті.
Маңызды тұжырым: Өткенін білмеген жеткіншектің бүгінін бағалап, болашағын бағдарлауы екіталай.
Сондықтан педагогтің шеберлігі, оқытудағы әдіс-тәсілдері және білім деңгейі — оқушының пәнге қызығушылығын арттырудың негізгі тетігі.
Тарихи жад және жыраулардың ерекше орны
Көпғасырлық тарихымызды ел басқарған хандар мен әділ төрелік айтқан билерсіз, қол бастаған батырлар мен от ауызды, орақ тілді шешендерсіз, ерлікті, елдікті, бірлік пен татулықты жырлаған жырауларсыз елестету мүмкін емес.
Әсіресе жыраулардың тарих сахнасындағы орны айрықша. Олар халықтың бастан кешкенін, ұлы шайқастарды, ел ішінен шыққан белгілі хандар мен батырларды толғауларында дәріптеп, ауыздан ауызға жеткізді. Сонымен бірге ханның ақылшысы, қара халықтың рухани серігі, қажет кезде ел мен елдің бітімгері бола білді.
Рухани қызмет
Халықтың жан дүниесіне тірек болып, ортақ құндылықтарды ұйыстырды.
Қоғамдық ықпал
Ханға кеңес айтып, елдік мүддені қорғаған идеологиялық күш болды.
Тарихи жады
Оқиғаларды көркем сөзге айналдырып, ұрпаққа жеткізді.
Алтын Орда дәуірі және тарихи кезеңдер сабақтастығы
XIII–XV ғасырлар тарихта Алтын Орда дәуірі деген атаумен ерекше аталады. Тарихтан белгілі Бату (Батый, Сайын хан) — Алтын Орданың негізін қалаушы, қолбасшы, Шыңғыс ханның немересі, Жошының екінші ұлы. Ол 1208 жылы дүниеге келіп, 1255 жылы қайтыс болған; 1227 жылдан 1255 жылға дейін Алтын Орданы басқарған.
Кезеңдер тізбегі
- XII–XIV ғғ. — Алтын Орда – Қыпшақ дәуірі
- XV–XVIII ғғ. — Қазақ хандығы
- XIX ғ. – XX ғ. басы — Ресейге бодандық кезеңі
- XX ғ. 20–80 жж. — Кеңестік дәуір
- XX ғ. 90 жж. – XXI ғ. басы — Қазақстан тәуелсіздігі
Осы дәуірлердегі әдеби мұраларда ақын-жыраулар тұлғаларының бейнеленуі тұрақты орын алғанын байқаймыз. Бұл — тарихи сананың ұрпақтан ұрпаққа жету тетіктерінің бірі.
Жырау, жыршы, ақын: ұғымдарды нақтылау
Жыраулардың импровизаторлық талантымен қатар, қоғамдағы әлеуметтік қызметі де ерекше бағаланып келеді. Ендеше, «жырау» дегеніміз кім?
Академик С. А. Қасқабасовтың пайымдауынша, жырау — хандық мемлекеттің бас идеологы ретінде толғанса, жыршы — ел тәуелсіздігін негізгі тақырыпқа айналдырады, ал ақын — адамның тіршілігі мен сезімін суреттейді. Демек, үшеуі сөз өнеріміздің ауызша түрінен жазбашаға қарай дамуындағы үш саты. Бұл үш өнер бір адамның бойынан түгел табыла бермейді; ол тек ірі, ұлы таланттарға тән.
Пәнаралық байланыс: тарихты «сөйлету»
Тақырыпты меңгертуде пәнаралық байланыстың берері мол. Тарих сабағында көбіне сандарға, дәлелдерге сүйенеміз. Ал нақты оқиғаны «сөйлету» қажет болғанда, әдебиетке орын беру өте ұтымды.
Хандық дәуірді дәл сипаттап, терең ұғындыру үшін көркем әдебиетке үңілу маңызды: сонда ғана біз іздеген мазмұнды толықтыра аламыз. Алтын Орда тарихын әсерлі әрі түсінікті ету үшін жыраулар мұрасын да қатар сөйлету қажет — мұның бәрі әдебиет әлемімен сабақтасып жатыр.
Көркем дерекке сүйену
Осы тұрғыда көрнекті жазушы Ілияс Есенберлиннің «Алтын Орда» тарихи роман-трилогиясындағы ақын-жырау тұлғасының бейнелену ерекшеліктеріне назар аудару маңызды. Көркем мәтін тарихи кезеңнің рухын сезіндіруге, тұлғалардың қоғамдық қызметін айқындауға көмектеседі.
Мәтінде бұл дерек [129, 130] нөмірлерімен көрсетілген.