Ерулікке қатысты қазақтың салт - дәстүрлері
Зерттеу жұмысы
Ата-бабаларымыздан қалған салт-дәстүрдің бірі — Ерулік
Қазақ халқының көнеден келе жатқан салт-дәстүрлері мен ырым-тыйымдары өте көп. Бүгінгі тәуелсіз елімізде ата-бабамыз қалдырған асыл мұраны қадірлеп, жоғалғанды жаңғырту — келер ұрпақтың ортақ міндеті. Осы жазбада қазақтың қонақжайлық мәдениетімен астасқан, кей тұста ұмыт қалып бара жатқан дәстүрдің бірі — ерулік туралы ой қозғалады.
Кіріспе
Ата дәстүрін ардақтау — қазақтың халық педагогикасындағы ұлттық ұстаным. «Атадан бала тусайшы, ата жолын қусайшы» деген сөздің өзегі — ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан жақсы қасиеттерді бойға сіңіріп, ізгілікке тәрбиелеу. Ата дәстүрі бойынша әуелі әкені, содан кейін атаны, жалпы ата-бабаны құрметтеу — кейінгі ұрпақтың парызы.
Ұрпақтық борыштың өзегі
- Ана еңбегін, ақ сүтін ақтау.
- Ата дәстүрлерін құрметтеп, сабақтастыра жалғастыру.
- Адамгершілік қағидаларды берік ұстану.
Салт-дәстүрді ұмыттыру мүмкін емес: ол — халықтың мінезі, мәдениеті, танымы. Сондықтан жасөспірімдерге ұлттық құндылықтарды насихаттау — ғасырдан ғасырға жалғасқан тәрбиенің маңызды арнасы.
Салт-дәстүр дегеніміз не?
Қазақ этнопедагогикасының үлкен бір саласы — қазақ халқының салт-дәстүрі. Халықтың игі әдеттері уақыт өте келе әдет-ғұрыпқа, ал ол — салт-санаға ұласады. Рәсімдер мен жөн-жоралғылар, ырымдар мен тыйымдар, түрлі наным-сенімдер тұрмыста кең қолданылып, заманмен бірге дамып, толығып, жаңарып отырады.
Салт
Кәсіпке, сенімге, тіршілікке байланысты қалыптасқан әдет-ғұрып. Ол ұрпақтан-ұрпаққа ауысып, қоғамға қарай бейімделеді.
Дәстүр
Тарихи қалыптасқан нормалар мен үрдістердің жалғастығы. Қоғамның рухани өзегін құрап, мәдениетпен тығыз байланыста дамиды.
Ата-ананы құрметтеу, үлкенді сыйлау, адалдық, әдептілік, мейірімділік — озық дәстүрлердің қатарында. «Ат тұяғын тай басар» деген тәмсіл де кейінгі ұрпақтың ата салтын бұзбай, ұмытпай сақтауына үндейді.
Ерулік туралы түсінік
Ерулік — ауылға немесе үйге қоңсы қонған жаңа отбасыға көрші-қолаңның көрсететін ықыласы, дәмдестікке шақырып, сыйлы дастарқан жаю дәстүрі. Бұл — жаңа қоныстанған жанұяны жатсындырмай, ортаға бейімдеп, «бір қауым елге» сіңісуді жеңілдететін ізгі ғұрып.
Еруліктің әлеуметтік мәні
- Көршілікті бекемдеп, өзара жәрдем мен татулықты нығайтады.
- Жаңа қоныстанған отбасының көңілін көтеріп, ортамен табысуына ықпал етеді.
- Қонақжайлық пен кеңпейілділікті күнделікті өмірде іске асырады.
Ерулікке қатысты ғұрыптар
Қазақтың дәстүрлі өмір салтында ерулік ұғымы қонақ күту мәдениетімен астасып, бірнеше әдет-ғұрыппен сабақтасып жатады.
Еру
Жол үстіндегі көш-қонға, жаңа қонысқа байланысты қалыптасқан ұғым. Қоныс аударған жұрттың аялдап, елмен танысып, тыныстауына байланысты сый-сияпат, дәм ұсыну көрініс табады.
Көрші
Көрші ақысы — қазақы ортада айрықша қадірлі. Ерулік те көршінің жаңа қоныстанған жанға «сен бізге жат емессің» деген жылы ниетін білдіреді.
Айрылысар көже
Қимастық пен сыйластықты білдіретін жол-жоралғы. Арадағы байланыс үзілмесін деген ниетпен жолға шығарда дәм татқызу, ақ тілегін айту арқылы көрінеді.
Меймандостық
Қазақтың қонақжайлығы — елдік сипат. Жолаушыны «құдайы қонақ» деп құрметтеп, мал сойып, дастарқан жайып, дәм-тұз татқызу — кеңпейілдің айғағы.
Тұрмыстағы көрінісі
Ел ішінде жаңа қонысқа бет алған көш ауыл тұсынан өтсе, ақ жаулықты аналар зереңге құйылған ақ-қымыз, шұбат, айран ұсынып, жолаушының жолын майда қылады. Қадірлі мейманға лайық кәделі қонақасы беріп, көштің «көлікті, көрікті болсын» деп батасын жасап аттандырады. Ал ауылға қоңсы қонған жаңа отбасыға ерулік беріп, дәмдестік қылу — жұрттың ынтымағын арттыратын ізгі әдет.
Жаңа шаңырақ көтерген жас жұбайлар да көрші-көлемін шақырып, алғашқы қонақасын ұсынып, аралас-құралас болудың жолын ашады.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері
Мақсаты
Қазақтың ұлттық салт-дәстүрлерінің бір қыры ретінде еруліктің мәнін ашып, оның қоғамдағы, отбасындағы және тәрбие жүйесіндегі орнын таныту.
Өзектілігі
Тарихы терең, мәдениеті сан қырлы қазақ қоғамында ерулік сияқты ғұрыптар адамдарды жақындастырып, бірлік пен бауырмалдықты күшейтеді. Оны зерттеу, үйрену және насихаттау — рухани жаңғырудың маңызды бөлігі.
Міндеттері
- Ерулік дәстүрінің тарихына назар аудару.
- Еру, көрші, айрылысар көже сияқты ғұрыптарды ажыратып түсіндіру.
- Еруліктің бала тәрбиесіндегі маңызына тоқталу.
- Сыныптастарға ерулік туралы таныстырып, ізденіс нәтижесін бөлісу.
Қорытынды
«Ата салтың — асыл қазынаң».
Ерулік — тек дастарқан жайып, дәм ұсыну ғана емес. Ол — жаңа ортаға келген жанға қолдау көрсету, көршілік сыйластықты күшейту, қонақжайлықты өмір салтына айналдыру. Осындай дәстүрлерді тану, сақтау және жаңғырту — ұлттық болмысты бекемдейтін құндылық.
Әдебиеттер тізімі
Берілген мәтінде нақты дереккөздер көрсетілмеген. Бұл бөлімді толықтыру үшін этнография, салт-дәстүр және халық педагогикасына арналған кітаптар мен мақалаларды енгізуге болады.