Қазақша рефераттар

Жікіл тайпасының тотемі

Сабақтың мақсаты

Бұл сабақ Қарахан мемлекетінің тарихы мен мәдениетін жүйелі түсінуге, ортағасырлық дамыған мемлекеттің ерекшеліктерін талдауға және мәдени мұраға құрмет қалыптастыруға бағытталған.

Білімділік

Түрік қағанаты дәстүрінің жалғасы болған, басқаруы, экономикасы және қоғамдық құрылысы жан-жақты дамыған Қарахан мемлекетінің тарихы мен мәдениетімен таныстыру.

Дамытушылық

Мемлекеттің өзіндік белгілерін меңгерту арқылы оқушыларды өз бетінше ойлауға, тарихи оқиғаларды талдап, қорытынды жасауға дағдыландыру.

Тәрбиелік

Қарахан мемлекетінің исламды қабылдауының сәулет өнеріне ықпалын түсіндіре отырып, имандылыққа және бүгінге дейін маңызын жоймаған мәдени мұраларға құрметпен қарауға тәрбиелеу.

Сабақтың сипаттамасы

Сабақтың түрі

Аралас сабақ.

Сабақтың әдістері

  • Өз бетінше жұмыс
  • Сұрақ-жауап
  • Түсіндіру
  • Баяндау

Көрнекіліктер

Сызбалар, суреттер, электрондық оқулық, бейнесюжет (4 минут).

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру

Оқушылармен амандасу, сыныпты түгендеу, сабаққа дайындықты тексеру және назарын жаңа тақырыпқа шоғырландыру. Қысқаша жалпы сұрақтар арқылы алдыңғы білімді белсендіру.

II. Үй тапсырмасын тексеру

  1. «Мәдениет» ұғымының мәнін түсіндіріңдер.
  2. Көне түріктердің жазба әдебиеті туралы не білесіңдер?
  3. Орта ғасырларға тән әдеби шығармалар туралы айтып беріңдер.
  4. Көне түркі жазба мәдениеті туралы мәлімет келтіріңдер.
  5. Көне түркі жазуының қолданыстан шығуына не себеп болды?

III. Жаңа сабақ

Сабақ жоспары

  1. Қарахан мемлекетінің құрылуы
  2. Қоғамдық құрылысы
  3. Мемлекеттің саяси жағдайы
  4. Шаруашылығы
  5. Мәдениеті

Негізгі деректер

Өмір сүрген уақыты
942–1212 жылдар
Аумағы
Жетісу және Шығыс Түркістанның бір бөлігі
Орталығы
Баласағұн қаласы
Негізін қалаушы
Сатұқ Боғра хан (915–955), Білге Құл Қадыр ханның немересі

Этникалық құрамы және мемлекеттің қалыптасуы

Қарахан мемлекетінің этникалық құрамына жікіл, яғма, қарлұқ, оғыз, қаңлы, үйсін және басқа да түркі тілдес тайпалар кірді. Мемлекеттің құрылуында ерекше рөл атқарған тайпа — қарлұқтар. Ал негізгі билеушілер көбіне яғма тайпасының арасынан шыққан.

Талқылау сұрағы (визуалды дәлел)

Арыстан мен бура бейнесі нені білдіреді? Бұл сұрақ хандардың Арсылан хан және Боғра хан аталуымен байланысты.

Тотемдік түсіндіру

  • Жікіл тайпасының тотемі — арыстан.
  • Яғма тайпасының тотемі — бура.
  • Сондықтан билеушілердің лауазымдық аттары осы дәстүрмен сабақтас.

Қоғамдық құрылысы (терминдермен жұмыс)

Қарахан мемлекеті түрік қағанаттарының дәстүрлі жалғасы ғана емес, басқару жүйесі, экономикасы және қоғамдық құрылымы дамыған мемлекет болды. Оқулықпен жұмыс барысында төмендегі ұғымдардың мағынасын анықтап, дәптерге түсіру ұсынылады.

Термин Түсіндірме
Қаған Жоғарғы өкімет билеушісі.
Тегіндер, ілік хандар, бектер, нөкерлер Хан әулеті мен билік иерархиясындағы өкілдер.
Уәзірлер Ханның кеңесшілері, басқаруға қатысатын лауазымды тұлғалар.
Орда Мемлекеттік саяси-әкімшілік іс жүргізілетін орын.
Иқта Жер үлесі, жерді пайдалану/иелену түрі.
Иқтадар Иқта иеленуші тұлғалар.
Вақфтық жерлер Діни мекемелер мен дінбасыларға берілген (немесе өсиет етілген) жер иеліктері.
Коммендация Қанаудың бір түрі; негізгі екі көрінісі: үлескерлік және қамқорлыққа алу.

Саяси жағдайы (даталармен жұмыс)

Оқушыларға «Жылдар сөйлейді» тапсырмасы беріледі: оқулықтағы даталарды тауып, әр жылға сәйкес оқиғаны қысқаша түсіндіріп, тақырыптың хронологиясын құрастырады. Бұл жұмыс тарихи деректермен дәлелдеп сөйлеу дағдысын қалыптастырады.

Шаруашылығы (сызбамен түсіндіру)

Сызба арқылы Қарахан мемлекеті шаруашылығының негізгі бағыттары талданады. Талқылауға қатысқысы келетін оқушылар сызбадағы байланыстарды түсіндіріп береді.

Жетісу аймағындағы ерекшелік

  • Отырықшылық
  • Жартылай көшпелі өмір салты

Ойлануға

Бұл екі шаруашылық үлгісі табиғи ортаға, қала мәдениетіне және мемлекеттік басқару жүйесіне қалай әсер етті?

IV. Бекіту

«Криптограмма» тапсырмасы: төмендегі сұрақтарға жауап беріп, кілт сөздерді табыңдар.

  1. Жікіл тайпасының тотемі қандай?
  2. Сатұқ Боғра хан кімнің немересі?
  3. Қарахан мемлекетін құлатқан Хорезм шахы кім?
  4. Боғра хан атауы қай тайпаның тотемі бура болуына байланысты қойылған?
  5. Қарахандарда жылқы малына ерекше мән берілгенін жазған кім?

V. Бағалау

Оқушылардың жауаптары мен тапсырмаларды орындауына қарай қалыптастырушы бағалау жүргізіледі: дәлелді жауап, терминді дұрыс қолдану, хронологияны құрастыру және талдау сапасы ескеріледі.

VI. Үй тапсырмасы

  • «Қарахан мемлекеті (942–1212 жж.)» тақырыбын қайталау.
  • Хронологияны жаттау.
  • Термин сөздерді жаттау.