Төл сөздің тыныс белгілері
Сабақтың тақырыбы: Төл сөздің тыныс белгілері
Бұл сабақта төл сөз бен автор сөзінің орналасу тәртібіне қарай тыныс белгілерінің қалай қойылатыны жүйеленеді және мысалдар арқылы бекітіледі.
Білімділік мақсаты
Төл сөздің тыныс белгілері туралы түсінік беру, теорияны практикамен ұштастыру және білімді жүйелі бағалау.
Дамытушылық мақсаты
Әдеби жанрлардан мысал келтіре отырып қызығушылықты арттыру, ізденімпаздық пен шығармашылықты дамыту, тіл байлығын жетілдіру.
Тәрбиелік мақсаты
Адамгершілікке, ізеттілікке, әдептілікке, шапшаңдыққа тәрбиелеу; ұлттық салт-дәстүрді құрметтеуге және ана тілін сүюге баулу.
Сабақтың барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылармен амандасу, түгелдеу.
- Оқу құралдарын тексеру, сыныптың тазалығына көңіл бөлу.
- Оқушылардың зейінін сабаққа шоғырландыру.
2) Үй тапсырмасын пысықтау
Үйге берілген тапсырма сұралады. Оқушылардың өткен сабақты меңгеру деңгейін анықтау үшін бірнеше сұрақ қойылады.
3) Жаңа сабақты түсіндіру
Жазуда төл сөз автор сөзінен арнайы белгілер арқылы бөлінеді. Төл сөздің тыныс белгілері автор сөзі мен төл сөздің орын тәртібіне және төл сөздің хабарлы, сұраулы, лепті сөйлем болуына қарай әртүрлі қойылады.
A) Төл сөз автор сөзінен бұрын тұрса
- Төл сөз тырнақшаға алынады немесе алдынан сызықша қойылады.
- Төл сөз бас әріптен басталып жазылады.
- Төл сөздің соңына сөйлем түріне сай тыныс белгісі қойылады, содан кейін автор сөзінің алдына сызықша қойылады.
Мысалдар
1) Сонан қалмақ Сарыарқаға басқан жоқ, — дейді жыр.
2) — Көктемде неге желікті? — деп сұрадым мен.
3) — Алма, сен жақсы салдың еске! — деді Жанат, есіне жаңа түскендей.
B) Төл сөз автор сөзінен кейін тұрса
- Автор сөзінен кейін қос нүкте қойылады.
- Төл сөз тырнақшаға алынады немесе алдынан сызықша қойылады.
Мысалдар
Абай былай деді: «Баланың жақсысы — қызық, жаманы — күйік».
Аздан соң тағы да өзі сөйледі: — Менің аңғаруымша, сіз тарихқа ат салыспаған сияқтысыз. Ол — ғылымдардың анасы ғой.
C) Төл сөз автор сөзінің арасына орналасса
Бұл жағдайда жоғарыдағы екі үлгіде көрсетілген тыныс белгілер толық қолданылады.
Мысал
Абай Ақылбайдан: — Қалада не хабар бар? — деп сұрады.
Ереже (нақтылау)
- Автор сөзінің алдына да, соңына да үтір мен сызықша қойылады.
- Төл сөздің екінші бөлігі кіші әріптен басталып жазылады.
D) Бір төл сөздің ішінде екінші төл сөз келсе
Алғашқы төл сөздің алдынан сызықша қойылады, ал ішіндегі екінші төл сөз тырнақшаға алынады.
4) Жаттығумен жұмыс
159-жаттығу: мәтінді көшіріп жазыңдар. Төл сөзге қатысты тыныс белгілері қойылмаған. Төл сөз бен автор сөзін ажыратып, тиісті тыныс белгілерін дұрыс қойып жазыңдар.
5) Білімді бекіту
Өтілген тақырып бойынша бірнеше сұрақ қойылады. Түсінбеген тұстарға қосымша түсіндіру беріледі.
6) Бағалау
Үй тапсырмасын орындау сапасы және сабаққа белсенді қатысу деңгейі бойынша бағаланады.
7) Үй тапсырмасы
Көркем шығармадан төл сөзге қатысты мысалдар тауып, тыныс белгілерінің қойылу себебін түсіндіріңдер.
Ескерту
Қажет болса, материалдың толық нұсқасын қарастыруға болады.