Құм құрсауындағы әйел романындағы өзгеше тіршілік
Кіріспе
Әрбір халықтың және бүкіл адамзаттың асыл мұраттарының ең бастысы — ел мен елдің, ұлт пен ұлттың достығы. Осы достықтың дәнекері, халықтар арасын жалғастыратын берік көпірлердің бірі — көркем әдебиет. Ал әдебиеттің өзара байланысы, бір-біріне әсер етіп, байытуы қай заманда да көркем аудармасыз жүзеге асқан емес.
Сыр елі. Қызылорда облысы энциклопедиясында Жұмаханов Тілеуханның аудармашылығы туралы: үнді жазушысы Ананта Муртидың «Самскара» шығармасын және жапон жазушысы Коба Абэнің «Құм құрсауындағы әйел» туындысын қазақ тіліне аударғаны көрсетіледі.
Коба Абэ 1961 жылы жарық көрген «Құм құрсауындағы әйел» романы үшін «Йомиури» газетінің сыйлығын иеленеді. Роман адам мен қоғам қақтығысын сипаттай отырып, адамның қоғамнан қашып құтыла алмайтынын, тығырыққа тіреліп жанталасатынын, өз тағдырына толық қожа бола алмайтынын көрсетеді. Жазушының өз сөзімен айтқанда: «Егер дүниеде жек көрушілік пен астамшылық үстемдік етсе, адамдардың қарым-қатынасы бүлінсе, қоғамның қалай дағдарарынын көрсеткім келді».
Қазақ елі егемендік алып, халықаралық байланыстары кеңейген кезеңде рухани алмасу үдей түсті. Әлемнің өркениетті елдерінің озық ойы мен ғылымынан үйренуге ұмтылыс артқан сайын, аударманың, әсіресе көркем аударманың көкжиегі де кеңейе береді.
Романдағы өзгеше тіршілікті аудармашының суреттеу шеберлігі
Тілеухан Жұмаханов «Құм құрсауындағы әйел» көркем аудармасында кейіпкер бейнесін сомдауда, әсіресе Дзюмпэй Никидің ішкі ой иірімдері арқылы оқырманды ерекше еліктіре біледі. Аудармада кейіпкердің жәндік жинау сапарында жұмыртқа тәрізді сопақша қазаншұңқырға тап болғаны суреттеледі: ені шамамен жиырма метрге жуық, тұйық кеңістікке түсу — романның бүкіл драмалық өзегін ашады.
Көркемдік құралдар мен тілдік амалдар
Аудармашы көркемдегіш құралдар мен тілдік тәсілдерді ұтымды пайдаланып, түпнұсқадағы тосын тіршіліктің әсерін қазақша табиғи әрі нанымды жеткізеді. Суреттеу дәлдігі мен ырғақ — оқырманды қазаншұңқырдың тар тынысына енгізіп, күйзелістің психологиялық салмағын сезіндіреді.
Диалог пен психологиялық қысым
Диалогты шебер қолдану арқылы Дзюмпэй Никидің ішкі күйзелісі айқындалады. Кейіпкердің қалыпты өмір заңдылықтарына сыймайтын жағдайға қарсылығы, сенімсіздігі, шарасыздығы — сөз ағымымен ушыға түседі.
— Естіп отырсыз ба? Жіп саты жоқ! Енді жоғарыға қалай шығуға болады? Мына жерден сатысыз шығу мүмкін емес қой!
Бірақ әйел жауап бермеді.
Ғылыми түсіндірме мен салыстырулар
Романда диалог, монологпен қатар ғылыми сипаттағы анықтамалар да көркемдік қызмет атқарады. Мәселен, шпан мушкасының айлакер «аңшылық» тәсілі баяндалып, қазаншұңқырдағы әйелдің әрекетімен салыстырылады. Кейіпкер өзін жемтік ретінде сезінеді; ал «құм құрсауындағы әйел» алдауыш жәндікке ұқсастырылып, тұзақтың символына айналады.
Қазаншұңқырдағы тұрмыс: тәртіп, әдет, бақылау
Романдағы өзгеше тіршілік кейде қысқа, нақты детальдар арқылы ашылады. Сол детальдар бір ауылдың тұйықталған кеңістікте қалай өмір сүретінін ғана емес, адамның еркіндігін қалай шектеуге болатынын да көрсетеді.
- Ауыл аузы тік жарқабақ пен шығанақ арқылы буылған құм қаптың ішінде жатқан тәрізді.
- Құм күреу — ауылды аман алып қалудың амалы.
- Қағаз қолшатырдың астында отырып тамақтанады.
- Терлей бастаса, үстіндегі шешуге болатынның бәрін сыпырып тастауға тырысады: киіммен жүріп терлесе, құмбөртпе қаптайды.
- Ыдысты құммен сүртіп «жуады».
- Жылтырақ қағаз — ең қажетті заттардың бірі.
- Керек-жарақ саты арқылы түсіріліп тұрады.
- Еркектерге аптасына бір рет арақ пен темекі беріледі.
- Жіп саты алынса, жер бетімен байланыс үзіледі.
- Тек жұмыс істей бастағанда ғана су әкелінеді.
- Өрт сөндіру мұнарасынан дүрбімен бақылап тұрады.
Көркем аудармадағы философиялық ой иірімдері
Романдағы көптеген ой түйіндерінің «иесі» — кейіпкердің өзі, Дзюмпэй Ники. Оның философиялық толғаныстары арқылы қазаншұңқырдағы ызасы, жанайқайы, кей сәттегі қуанышы мен ұзақ зарығуы көрінеді.
Қарсылық пен үміт әрекеттері
Кейіпкер құм астындағы құрсаудан босануды көздеп, әйелді кепілге де алады; құм қабырғаны тесіп, жарқабақты жайпақ етпек болады; әйелден жасырып жіп есіп қашуды жоспарлайды; «Үміт» деп атап, қарғаларға арнап тұзақ та құрады. Мұның бәрі — оның «жоғарыдағы өмірге» деген үзілмеген талпынысы.
— Ол аузына жиналған сілекейін түкіріп тастағысы келген, бірақ сол сәтте-ақ өзін ұстап қалды. Тіпті бір тамшы болса да ылғалы бар нәрсенің бәрін өз ағзасында сақтауға тырысу қажет.
Негізгі ой тұжырымдар
- 1 Адамның өмірі — шашылып жатқан қағаз қиындылары емес.
- 2 Бағытын орай, адам баласы барлық уақытта өлім қатерімен өмір сүрмейді.
- 3 Ит екеш ит те: егер оны темір торға ұзақ қамап қойсаң, көп ұзамай құтырып кетеді.
- 4 Адам баласы өз мүмкіндігін толық пайдалануға міндетті.
- 5 Құндылық еңбектің өзінде емес — еңбекті еңбекпен жеңуде.
- 6 Ұзақ ойланып, өлшеп-пішіп қабылдаған жоспарлардан гөрі, оқыстан табылған шешімнің табысқа жету мүмкіндігі көбірек.
- 7 Күллі өмір тек жүректің соғысы ғана емес.
- 8 Үрмеген ит қауіптірек болады.
- 9 Төзім — бұл әлі жеңілу емес.
- 10 Тіршілік — барша дүние болмысының тізбегі.
Қорытынды
Аңыз бен ақиқатты сабақтастыру тәсілі әдебиетіміздің көрнекті өкілі Әбіш Кекілбаевтың, өзімізге етене жақын Шыңғыс Айтматовтың және басқа да жазушылардың шығармашылық тәжірибесінде шебер қолданылғаны белгілі. Жер бетіндегі елдердің әдебиеті мен мәдениетінің бір-бірімен тамырлас екені, олардың өзара ықпалдасып, рухани байлық алмасатыны — дәлелдеуді қажет етпейтін шындық.
Көркем аударма адам мен қоғам қатынасында жеке тұлғаның жаншылып қалмауы керектігін, адамгершілік мұраттардың әрдайым жоғары тұруы тиіс екенін айқын аңғартады. Жаһандану дәуірінде әр тарап өз құндылығын алға тартқанда, біздің өз құндылықтарымызды, өз болмыс-бітімімізді сақтап қалу үшін адамзат бастан кешкен тағылымдарды ескеріп, сабақ алу маңызды. Жапон ойшыл сөз зергерлерінен алар пайым да — осы.