Дидактикалық ойындар - балалардың білімдерін арттырудың құралы
Қазақ тілі сабағында ойын технологиясын қолдану
Ойын — оқу үдерісінде оқытудың әрі формасы, әрі әдісі ретінде қарастырылатын дербес дидактикалық категория. Сонымен бірге оны мұғалім мен оқушылардың бірлескен оқу әрекетін ұйымдастыратын, өзара байланысқан технология ретінде қолдануға болады. Қазақ тілі сабағында ойын формаларын енгізуде интерактивті тақтаның мүмкіндігі де ерекше: тапсырманы жедел көрсету, нәтиже шығару, жарыс элементін жандандыру және кері байланыс беру жеңілдейді.
Бастауыш сыныпта ойынның орны
Бастауыш сынып оқушылары үшін мектепке дейінгі негізгі әрекет — ойын. Ал оқу-тәрбие үдерісінде олар біртіндеп ойын әрекетінен оқу әрекетіне бейімделуі тиіс. Бұл үдеріс сабақ барысында қолданылатын дидактикалық ойындар арқылы табиғи түрде жүзеге асады.
Мақсаты
Бағдарлама бойынша меңгерген білімді қалыптастыру, тиянақтау, пысықтау.
Міндеті
Баланың қызығушылығын ояту, белсенділігін арттыру.
Дидактикалық ойындар білімді арттырудың тиімді құралы болып саналады. Оларды қолданудың түрлі жолдары бар, бірақ әр ойын арнайы мақсатты көздеп, нақты міндетті шешуге бағытталуы керек.
Ойынды сабақ құрылымына кіріктіру
-
1
Сабақтың басында
Өткен материалды еске түсіреді, назарды шоғырландырады.
-
2
Сабақтың ортасында
Көңіл күйді сергітеді, ерік-жігерді дамытады, ынтаны арттырады.
-
3
Сабақтың соңында
Тақырыпты бекітеді, білімді жинақтауға көмектеседі.
Ойын — оқушылардың оқуға деген ынтасын арттыратын құрал. Сондықтан дайындық және бастауыш сыныптарда ойын элементтері жиі қажет. Ойындар оқушылардың жас ерекшелігіне қарай біртіндеп күрделеніп отыруы тиіс.
Ойындарды таңдаудың қағидаттары
Ойын түрі оқушының жас ерекшелігіне және өтілетін тақырыптың мазмұнына сай таңдалуы қажет. Ең маңыздысы — бала ойын әрекеті үстінде білімді қалай игеріп жатқанын байқамай қалатындай, оқу үдерісі ойынға табиғи түрде ұласуы керек. Сонда ойын пәндік білім, білік және дағдыны игеруге толық ықпал етеді.
Тақырыпқа сәйкестік
Ойын мазмұны өтілетін тақырыпты нақты ашады.
Жас ерекшелігі
Ереже мен тапсырма күрделілігі сынып деңгейіне сай.
Табиғи бірлік
Оқу әрекеті ойынмен үйлесіп, қызығушылықты сақтайды.
Мысалы, дайындық сыныптарында заттарды санау, екі топты салыстыру, өлшемі, пішіні және түсі бойынша ажырату мақсатында түрлі ойындарды тиімді қолдануға болады.
Ұлттық ойындар және тәрбиелік мән
Ойын халық педагогикасының құрамдас бөлігі ретінде ұлттың әлеуметтік-экономикалық жағдайларымен бірге қалыптасып, дамып отырады. Халық ойындарын сабақта пайдалану оқушының алған білімін күнделікті өмірмен берік ұштастыруға мүмкіндік береді.
Бала үшін ойын — өмір сүрудің белсенді формасы: ол арқылы ересектерге еліктейді, қарым-қатынасты үйренеді, еңбектің мәнін түсінеді, адамгершілік нормаларын меңгереді және әлеуметтік рөлдерді тәжірибеден өткізеді. Сондықтан тақырыпқа сай тәрбиелік мәні бар ойын элементтері оқушылардың ойлау белсенділігін арттырады.
Мұғалім ойын түрлерін орнымен қолдана отырып, сабақты тартымды ұйымдастырады. Сабақты оқушының қабілет-қарымына және психологиялық ерекшелігіне сай жоспарлау — оқушыларды жалықтырмайтын, жеңіл әрі нәтижелі оқу ортасын қалыптастырудың маңызды шарты.
Бағалау және нәтиже есепке алу
Ойын кезіндегі белсенділік көбіне жарыс нәтижесін әділ әрі нақты есепке алуға байланысты. Оқушылар өз жетістігі мен кемшілігін көріп отыруы тиіс. Нәтижені есепке алудың бірнеше тәсілі бар:
- Әр дұрыс орындалған грамматикалық тапсырмаға ұпай беру, қателікке қарай ұпайды азайту.
- Тақтадағы команда бағанына сөздер мен сөз тіркестерін жазып, оларды санап отыру.
- Қол көтеру немесе орфограммалар жазылған карточкаларды көтеру арқылы жедел тексеру.
- Жаттығуға кеткен уақытты есепке алу (уақытпен жарыс).
Педагогика тарихындағы ойынның бағалануы
Педагогикалық ғылым тарихында балалар ойынына назар аудармаған ағартушы-педагог кемде-кем. Я. А. Коменский, Ж. Ж. Руссо, И. Г. Песталоцци сияқты прогрессивті ойшылдар халықтық ойынның мәніне тоқталып, оны оқытуда қолдануға ұмтылды.
Я. А. Коменский
Ойынның баланың денсаулығын нығайтып, ақыл-ойын белсенді ететінін және қимыл-қозғалысын дамытатынын ерекше атап көрсеткен.
Ж. Ж. Руссо
Білім алу мен ойын баланың өмірінде кезектесіп, өзара сабақтаса байланысқанда ғана бала дамуы толыққанды жүретінін білдірген.
Қазіргі мектеп және ойындық технология
Қазіргі Қазақстан мектебіндегі өзгерістер әлемдік білім беру тәжірибелеріне сүйене отырып, оқушының жеке мүмкіндігін дамытуға бағытталған жаңа технологияларды іздестіруді талап етеді. Инновациялық оқыту түсіндірмелі-иллюстрациялық тәсілден әрекетке негізделген оқытуға ауысып, оқушыны оқу әрекетінің белсенді субъектісіне айналдырады. Бұл өз кезегінде сабақты түрлі технология бойынша жобалауды қажет етеді.
Ойындық технологияның өзегі — өмірлік жағдаяттарды үлгілеу және сол жағдаяттың шешімін іздестіру. Ойынның ұйымдастырылу түрлеріне іскерлік ойындар, рөлдік және оқиғалық ойындар, саяхаттық және білімдік ойындар жатады.
Сабақта қолданылған ойын үлгілері
«Синонимін табайық»
Қолданылуы
«Синоним» тақырыбын бекіту сабағында немесе өткенді қайталау кезінде.
Мақсаты
Білімді тексеру, жылдам ой қорытуға баулу, сөздік қорын байыту.
Шарты
Белгілі уақыт ішінде интерактивті тақтадағы сөздерге синонимдік қатар құрастыру; соңында сол қатармен сөйлем құрау.
«Орамал тастау» (сөз құрамы тақырыбы)
Сынып екі топқа бөлінеді. Екі топ бір-біріне қарама-қарсы қатарға тұрып, арақашықтық белгіленеді. Жүргізуші орамалды бірінші топтың шеткі ойыншысына береді. Ол қарсы топтағы бір оқушыға орамалды лақтырып, түбір сөзді немесе қосымша түрін айтады.
Мысал: «қала» сөзіне — «қалашық», «қаланы», «қалаға», «қаланың» сияқты тұлғаларды құрату. «ойын» сөзіне — «ойыншық», «ойынды», «ойындар» т.б.
Егер ойыншы қосымшаны дұрыс жалғай алмаса немесе уақытында жауап бермесе, ортаға шығып өнер көрсетеді.
«Мұғалім қай жерде қателесті?»
Мұғалім тақтаға бірнеше жұрнақ жазады, ал оқушылар жұрнақ жалғанбаған (немесе жұрнаққа сәйкес келмейтін) сөздерді табады. Кейін дәл осылай жалғаулармен жұмыс ұйымдастырылады.
Мысал сөздер: «жұмысшы», «жазғы» т.б. (оқушылар қай қосымша қандай қызмет атқарып тұрғанын ажыратады).
«Сақина салу» (буын тақырыбы)
Бір оқушының алдына сақина қойылады. Мұғалім «май» деп дауыстайды, сақинаны алған оқушы «мыл», «шам» деп жалғастырады. Осылайша «маймыл», «майшам» сияқты сөздер құралады.
Қосымша мысалдар: «мы-сық», «ма-са», «ал-ма», «жү-зім». Мақсат — бір буынды, екі буынды сөздерді оқу және буынға бөлу дағдысын қалыптастыру.
«Кім тез?» (суретпен сөйлем құрау)
Интерактивті тақтада 12 сурет көрсетіледі. Әр қатардан 4 оқушы сурет бойынша тез сөйлем құрайды. Содан кейін кей сөздердің дыбыстық құрамы мен буын санын анықтайды.
Қолданылған сөздер үлгісі: қозы, аңшы, бор, нан, алма, бота, күн, қыз, сүргі, ай, тышқан.
«Достасқан буындар»
Қатар отырған оқушылар ауызша орындайды: бірінші оқушы бір буынды айтады (мысалы, «қа»), екінші оқушы келесі буынды тауып, сөз құрауы керек. Мақсат — буынды біріктіру арқылы сөз жасау дағдысын дамыту.
Қорытынды
Ойын — балалардың негізгі іс-әрекет түрлерінің бірі. Бала өмірі ойынмен тығыз байланысты, ойынсыз толыққанды өсіп-өркендеу мүмкін емес. Сондықтан қазақ тілі сабағында ойын элементтерін жүйелі әрі орынды қолдану оқушылардың ой белсенділігін арттырып, пәнге қызығушылығын күшейтеді және білімді табиғи түрде меңгеруге жағдай жасайды.