Мұздық көлдер
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Оқушыларға көлдер, олардың пайда болу ерекшеліктері мен маңыздылығы туралы жүйелі білім беру, Қазақстанның ірі көлдерімен таныстыру.
Дамытушылық
Оқушылардың танымдық қабілеттерін және географиялық сөз қорын дамыту; картамен жұмыс істеу дағдыларын жетілдіру; пәнге қызығушылығын арттыру.
Тәрбиелік
Адамгершілік және экологиялық тәрбие беру; табиғатқа ұқыпты қарап, оны аялауға баулу.
Үй тапсырмасы
Алаптар бойынша Қазақстанның ірі өзендеріне сипаттама беру.
Сабақ барысы: тапсырмалар
«Бинго» ойыны
Негізгі ұғымдарды қайталау және бекітуге арналған ойын.
«Мені анықта» ойыны
Нысандарды сипаттама арқылы тану және салыстыру.
Семантикалық карта
Тақырыпты жүйелеуге арналған кестелік жұмыс.
Жаңа сабақ: Қазақстанның көлдері
Көл дегеніміз не?
Жер бетіндегі суға толған табиғи ойыстар көл деп аталады. Көлдің теңізден айырмашылығы — мұхитпен тікелей байланысының болмауы.
Көлдер жазықта да, тауда да кездеседі. Олардың ауданы мен тереңдігі әртүрлі болады: табиғатта шағын көлдермен қатар, көлеміне байланысты «теңіз» деп аталатын өте ірі көлдер де бар.
Еуразиядағы Байкал — дүние жүзіндегі ең терең көл. Ең терең жері 1620 м.
Қазақстан көлдерінің ерекшеліктері
- Көлдердің 94%-ы — шағын көлдер.
- Көлдер табиғат зоналары бойынша біркелкі таралмаған.
- Солтүстіктен оңтүстікке қарай суы тұщыдан тұздыға ауысады.
- Көптеген көлдер топ-топ болып шоғырлана орналасқан.
Ірі көлдер: ауданы (км²)
Ескерту: Арал теңізі бойынша көрсеткіш 2015 жыл дерегімен берілген.
| Көл | Ауданы, км² |
|---|---|
| Каспий теңізі | 371 000 |
| Балқаш | 16 400 |
| Арал теңізі | 13 900 (2015 ж.) |
| Солтүстік Арал теңізі | 3 300 |
| Алакөл | 2 200 |
| Зайсан | 1 810 |
| Теңіз көлі | 1 590 |
| Сілетітеңіз | 750 |
| Сасықкөл | 736 |
Көл қазаншұңқырларының пайда болуына қарай
Тектоникалық көлдер
Жер қыртысының төмен түскен ойыстары мен жарықтарында қазаншұңқырлар суға толып, көлдер пайда болады. Бұл түр Қазақстанның оңтүстік-шығыс тауларында және Сарыарқада көбірек таралған.
Мысалдар: Зайсан, Марқакөл, Қарасор, Теңіз–Қорғалжын тобы, Көкшетау тобы (Бурабай, Зеренді және т.б.).
Реликті (қалдық) көлдер
Ертеде қалыптасқан жазықтарға, әсіресе Каспий маңы ойпатына тән. Сондай-ақ Тұран ойпатының Торғай қолатындағы және Балқаш–Алакөл ойысындағы кейбір көлдер осы топқа жатады.
Қазақстанның басты қалдық көлдері: Каспий және Арал теңіздері.
Мұздық көлдер (мореналық)
Биік тауларда, ежелгі мұз басқан аймақтарда кездеседі. Оларға мореналық көлдер жатады.
Мысалдар: Іле Алатауындағы Үлкен Алматы көлі, Жетісу Алатауының солтүстік беткейіндегі Лепсі өзенінің бастауындағы Жасылкөл және т.б.
Басқа түрлері
- Суффозиялық — борпылдақ жыныстардың шөгуінен пайда болған көлдер.
- Бөгендер мен тоғандар (жасанды су айдындары).
- Ескі арна көлдері — өзен арнасының өзгеруінен қалған көлдер.
- Қар көлдері — қар суымен қоректенетін шағын көлдер.
Жедел тест
-
1. Ертеде пайда болған жазықтарға тән көл түрі қалай аталады?
- A) Мұздық көлдер
- B) Тектоникалық көлдер
- C) Реликті (қалдық) көлдер
-
2. Мұздық көлдер қай аймақта кездеседі?
- A) Биік тауларда
- B) Жазық жерлерде
- C) Ойпаттарда
-
3. Марқакөл мен Бурабай көлдері қандай көл түріне жатады?
- A) Мұздық көлдер
- B) Тектоникалық көлдер
- C) Реликті (қалдық) көлдер
-
4. Мұздық көлге жататын көлді көрсет.
- A) Үлкен Алматы
- B) Каспий
- C) Арал
-
5. Қалдық (реликті) көлге жататын көлдер.
- A) Бурабай
- B) Каспий, Арал
- C) Лепсі
Қорытынды: Қазақстан көлдері шығу тегі мен таралуы бойынша алуан түрлі. Көлдердің басым бөлігі шағын болғанымен, Каспий, Арал, Балқаш сияқты ірі су айдындары елдің табиғаты мен шаруашылығында ерекше орын алады.