Қазақша рефераттар

Торайғыров Бір адамға өлеңі

Сабақ туралы мәлімет

Өңірі, мекемесі

Оңтүстік Қазақстан облысы, Арыс ауданы, М. Шаханов атындағы жалпы орта мектебі

Пән мұғалімі

Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі Полатова Айнұр Мүслімбекқызы

Сабақ тақырыбы

Сұлтанмахмұт Торайғыров. «Бір адамға» өлеңі

Сабақтың мақсаты

Сұлтанмахмұт Торайғыровтың өмірі мен шығармалары туралы түсінік қалыптастыру; «Бір адамға» өлеңінің реалистік сипатын, сюжетке құрылуын таныту.

Патшадан шен таққан ел билеуші бай арқылы халық есебінен байыған дүниеқоңыз, шенқұмар жандарды әшкерелеудегі өлеңнің әлеуметтік өткірлігін ашу.

Өлең мазмұны арқылы оқушыларды ізгілікке, мейірімділікке, мәдениеттілікке тәрбиелеу; оқушы шығармашылығы мен ізденімпаздығын дамыту.

Сабақ түрі

Жаңа тақырыпты меңгерту

Пәнаралық байланыс

Тарих, география

Сабақ әдісі

Сұрақ-жауап, шығармашылық жұмыс, ой қозғау, топтастыру стратегиясы

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

  1. 1.Оқушылармен сәлемдесу.
  2. 2.Сабаққа қатысымды тексеру.
  3. 3.Зейінді сабаққа аудару.

II. Үй тапсырмасын тексеру

  1. 1.А. Байтұрсынұлының өмірі мен шығармашылығы туралы мәлімет.
  2. 2.«Ақын ініме» өлеңін мәнерлеп оқу және талдау.

III. Жаңа тақырып

Сұлтанмахмұт Торайғыров. «Бір адамға» өлеңі.

Ой қозғау

Сұлтанмахмұт Торайғыров кім? Төменгі сыныптарда қандай өлеңдерін оқыдық?

Ақын өмірі мен шығармашылық мұрасы

Қысқаша дерек

Сұлтанмахмұт Торайғыров (1893–1920) — қазақ әдебиетіндегі реалистік бағытты күшейткен, әлеуметтік ойы өткір ақын.

Ақын өмірі электрондық оқулық арқылы таныстырылады («Қазақ әдебиеті» 9–11 сыныптар, жалпы курс).

Негізгі шығармалары (тірек-сызба)

Романдары

  • «Қамар сұлу»
  • «Кім жазықты?» (өлеңмен жазылған)

Поэмалары

  • «Кедей»
  • «Адасқан өмір»
  • «Айтыс» (аяқталмаған)
  • «Қайғы»

Өлеңдері (іріктеме)

«Оқып жүрген жастарға», «Оқуда мақсат не?», «Шәкірт ойы», «Туған еліме», «Мен қазақ», «Ендігі бет алыс», «Бір адамға», т.б.

Әңгімесі

  • «Ауырмай есімнен жаңылғаным»

Мақалалары

  • «Өлең және айтушылары»
  • «Қазақ тіліндегі өлең кітаптары жайынан»
  • «Әлиханның Семейге келуі»

«Бір адамға» өлеңі: мәтін және талдау өзегі

Өлеңнен үзінді

Бір үйде жиюлы екен қазына мал, Көрсетті бәрін бізге ақсақал шал: Бұрынғы атамызға сыйға берген, Біздерде мынадай бар, мынадай бар?...

Ол рас, аталарың шенге алыпты, Арзан қып, қымбат емес кемге алыпты. Апыр-ай, қалай бұлдаған сатқандарын, Оқа, түйме, сылдырлақ, теңге алыпты!

Суреттер және көрдім жүзі жарқын, Ойладым: Оңдырған-ау, баққан халқын! Соншама құны толық бұлды түйме, Артында қалдырмас па жақсы даңқын?

Дедім мен: Құтты болсын шекпеніңіз, Артқыға қандай егін еккеніңіз? Жусақ та денемізден кетер емес, Сондағы тұқым шашып сепкеніңіз.

Көргенде күміс кесе, алтын аяқ, Бір сөзді тамағына қойдым таяп: Қай момынның малы бар бұл аяқта? Демейінше болмады, қарап жай-ақ!

Отырдым, көрсем жекіп тастар ма деп, Шал айтты: Көріңіздер, жасқанба! — деп, Кесені қолыма алып қарай бердім: Ішінде нақақ көзден жас бар ма? — деп.

Оқулықпен жұмыс (ұсынылатын қадамдар)

  1. 1 Өлеңді мұғалім мәнерлеп оқиды (интерактивті тақтада мәтін беріледі).
  2. 2 3–4 оқушыға мәнерлеп оқыту.
  3. 3 Мазмұны мен астарлы мағынасын талдау (мысқыл, кекесін, әлеуметтік сын).

Тарихи-әлеуметтік контекст

Өлеңнің жазылу себебі

1914 жылы ақын ел аралап жүріп, Павлодар маңындағы атақты Шорман ауылына түседі. Байлыққа мастанған әулет патша өкіметінен алған шен-шекпендерін, халықтың көз жасымен жиналған қазына-мүлкін көрсетіп, оны мақтаныш етеді. Осыны жақтырмаған ақын «Бір адамға» өлеңі арқылы әлеуметтік әділетсіздікті ащы мысқылмен әшкерелейді.

Тарихи дерек (қысқаша үзінді)

Тарихшы Б. Сүлейменов дерегіне сүйенсек, Баянауыл мен Павлодар уездерінің шаруалары қоғамдық жерлерді заңсыз иеленген ірі байлар мен помещиктерге қарсы күреске шыққан. Олар Шормановтар тәрізді ірі феодалдардың жерлерін конфискелеп, жері жоқтарға бөліп беруді талап еткен; кей кездері Шормановтардың ауылына шабуыл жасап, жылқыларын айдап әкеткен оқиғалар да болған. 1906–1907 жылдары мұндай толқуларды басу үшін патша үкіметі жазалаушы отрядтар жіберіп отырған.

Дереккөз: Сүлейменов Б. «Қазақстан бірінші орыс революциясы кезеңінде». Алма-Ата, 1949. 19-бет.

Көркемдік ұғымдар: ирония және сатира

Ирония

Өлеңдегі кей жолдар сырттай мақтау сияқты көрінгенімен, астарында зілді кекесін жатады. Қарама-қарсы мағынада, әжуа-әжіме мәнінде қолданылған мұндай тәсіл әдебиетте ирония деп аталады.

Тапсырма

Төмендегі жолдардың астарлы мағынасын ашыңдар:

  • «Бұрынғы атамызға сыйға берген, / Біздерде мынадай бар, мынадай бар…»
  • «Ол рас, аталарың шенге алыпты…»
  • «Ойладым: Оңдырған-ау, баққан халқын!»
  • «Қай момынның малы бар бұл аяқта?»
  • «Ішінде нақақ көзден жас бар ма?»

Сатира

«Бір адамға» өлеңінде ақын байлығына мастанған адамның қиянатын, озбырлығы мен жиіркенішті қылықтарын батыл әшкерелейді. Өлең ащы мысқыл, зілді кекесін арқылы берілген. Көркем шығармада өмірдің жағымсыз жақтарын күлкі ете, мысқылдай суреттеу сатира деп аталады.

Назар аударатын тұстар

  • Халық есебінен жиналған «қазына» ұғымы
  • Шен-шекпеннің шынайы құны мен оның «салмағы»
  • «Көз жасы» метафорасы арқылы берілген моральдық айыптау

Ақынның күнделік дәптерінен (үзінді)

1914 жылы жеті жолдаспен Шорман ауылына өзімді қазақшылық айнасында көру үшін бардым. Жолдағы елде менің көлеңкемді сыртынан естіп, бадырайтып көрсетпеген ел жоқ. Іздеп барған Сәдуақас барған жерден мені түссіз буа сөйледі. Мен ауыл оныкі һәм үміт болған таза жауап қайырмай, ұтқызыңқырап отырдым. Жанаспайтын ауыл екен деп елдегі жайшылық қалпымды бұзбадым. Бәлкім, одан көрі ілтипатсыз отырдым. Білдім: ол ішінен менің бұл мінездерімнің бірін де жақтырған жоқ…
Дереккөз: С. Торайғыров. «Шығармалар» (2 томдық), I том. Алматы: Жазушы, 1967. 111-бет.

Түйінді ой (уағда)

Малға басым имеске, Рия тонын кимеске. Кісі құрметін сүймеске, Өз ісіме тимеске, Кісі тіліне ермеске, Қазақшылыққа енбеске, Аштан өлсем адамға, Намысымды бермеске, Май тамызса тілінен Еш адамға сенбеске, Өз ақылымнан басқаға… көнбеске. Кәміл уағда етілді!

Қосымша түсіндірме

Жастарды оқуға, мәдениетке бастайтын «Шоң серіктігі» деген мәдени-ағарту ұйымын құру ниеті — ақынның халыққа қызмет ету жолындағы үлкен қоғамдық бастамаларының бірі. Алайда аталас туысы Шорманның баласы Садуақастан қолдау таба алмаған ақын ел ішіндегі «мықтылардан» қайыр болмайтынына көзі жетіп, көңілі қалады. «Бір адамға» өлеңі осы көңіл күй мен әлеуметтік шындықтың тоғысында туады.

Өлең құрылысы (тақтамен жұмыс)

Талдау үлгісі

Бір үйде жиюлы екен қазына мал, Көрсетті бәрін бізге ақсақал шал: Бұрынғы атамызға сыйға берген, Біздерде мынадай бар, мынадай бар?...

Қорытынды өлшем

  • 6 шумақ
  • Әр шумақта 4 тармақ
  • 11 буынды, 3 бунақты
  • Қара өлең ұйқасы

Салыстыру жұмысы

Еске түсіру

А. Байтұрсынұлының «Ақын ініме» өлеңі және Абай Құнанбайұлының «Қараша, желтоқсан мен сол бір-екі ай» өлеңі бойынша идеялық үндестік пен айырмашылықты салыстыру (интерактивті тақтамен жұмыс).

Бағыт

  • Әлеуметтік сынның сипаты
  • Көркемдік тәсілдер (ирония, сатира)
  • Адамгершілік ұстаным және тәрбиелік мән

Бекіту және қорытынды

«Бір адамға» — ақын шығармашылығындағы өзекті туындылардың бірі. Өлеңге тұтас бір дәуірдің шындығы сыйып, сол кезеңдегі қазақ даласындағы нақты өмірлік фактілер реалистік сипатта, қарапайым әрі дәл тілмен берілген.

Кеше

Өткен тақырыппен байланыс, әдеби-тарихи сабақтастық.

Бүгін

Өлеңдегі әлеуметтік сын, ирония мен сатираны танып оқу.

Ертең

Ойды шығармашылыққа айналдыру: рөлдік көрініс, инсценировка.

Үй тапсырмасы және бағалау

Үй тапсырмасы

С. Торайғыровтың «Бір адамға» өлеңі бойынша мәтінге сүйеніп, инсценировка (қысқа көрініс) құрастырып келу.

Бағалау

Оқушылардың мәнерлеп оқуы, мәтінді түсінуі, көркемдік ұғымдарды (ирония, сатира) дұрыс қолдануы және талдау белсенділігі ескеріледі.