Қазақтың биі және алғашқы бишілері
Сабақ тақырыбы: Қазақтың ұлттық би өнері
Сабақтың мақсаты
Ерте заманнан қалыптасып, халқымыздың аса бай мұрасымен қатар дамыған би өнері туралы және қазақтың белгілі бишілері жайлы тиянақты түсінік қалыптастыру.
Міндеттері
- Білімдік: би әуендерін сезіну және түсіну қабілетін дамыту, есте сақтау қабілетін арттыру.
- Тәрбиелік: адамгершілікке, еңбекқорлыққа, табиғатты сүюге, эстетикалық талғамды және патриоттық сезімді би өнері арқылы қалыптастыру.
- Дамытушылық: жоспар бойынша өздігінен ізденуге бағыттау, материалдар арқылы зияткерлік деңгейін көтеру, пәнге қызығушылығын арттыру, ойын және тілін дамыту.
Ұйымдастыру
- Сабақтың түрі
- Жаңа сабақты хабарлау.
- Сабақтың әдісі
- Сатылап оқыту.
- Музыкалық сауат
- Мимика (бет-әлпеттің құбылуы).
- Пәнаралық байланыс
- Тарих, әдебиет.
- Қолданылатын әдебиеттер
- «Музыка әлемінде» журналы.
- Үйге тапсырма
- Қазақтың ұлттық би өнері (тақырыпты қайталау, қысқаша мазмұндау).
Кіріспе: Би — халықтың жадындағы тарих
Қазақтың би өнері ерте заманнан қалыптасып, халқымыздың бай ауыз әдебиетімен, ән-күйлерімен, дәстүрлі тұрмыс-салтымен біте қайнасып келеді. Би өнері ата-бабадан қалған мәдени мұраның маңызды бөлігі ретінде қазақ қоғамымен бірге жасап, рухани өмірге қуат бергенін байқаймыз.
Ел арасында сақталған билердің өзінен-ақ халықтың өткендегі өмір салты, кәсібі және айналадағы ортаға көзқарасы көрініс табады. Бүгінгі сабақ үш деңгейден тұрады.
Би — музыкамен сабақтас халық өнері
Би — музыка өнерімен тығыз байланысты халық шығармашылығының бір түрі. Қазақтың би өнері ерте заманнан бастау алып, бүгінге дейін жалғасып келеді. Ол халықтың салт-дәстүрі мен тұрмыс-тіршілігіне байланысты туындаған. Ежелгі қазақ билері туралы ертегі, аңыз, дастан мәтіндерінде де айтылады.
Ертеде билер көбіне киіз үй ішінде орындалғандықтан, қимыл-қозғалыспен қатар бет-әлпет құбылуы арқылы да бейне жасалған.
Музыкалық сауат: мимика
Бет-әлпеттің құбылуы мимика деп аталады. Би әдетте белгілі бір әуендермен, күйлермен сүйемелденеді.
- Қаражорға
- Бүркіт биі
- Қамажай
- Киіз басу
- Ортеке
- Аққу биі
XIX ғасырдан бір дерек
XIX ғасырда Рахымберді атты биші шөктірілген түйенің үстінде секіріп жүріп билегені айтылады. Ол би билегенде халық әуенінің ырғағымен бірге теңселіп, әндетіп отырған.
XX ғасыр басындағы көрініс
XX ғасырдың басында «диуана» атанған Зәрубай биші Қоянды жәрмеңкесінде қоян болып киініп, «Қоян биін» үстел үстіне қойылған кеселердің арасымен ептілікпен секіріп, қол-аяғын тигізбей шебер орындаған.
Сонымен қатар белгілі биші Рахым Асылбекұлы «Қаражорға» мен «Ортеке» билерін аса шебер орындағаны айтылады.
Түсінгенді тексеру сұрақтары
- Қазақ билері қандай өмір салты мен дәстүрлерге байланысты туындаған?
- Қазақ билері туралы қандай мәлімет білесің?
- Мимика дегеніміз не?
Шара Жиенқұлова: ұлттық биді жаңа деңгейге көтерген тұлға
Қазақтың ұлттық би өнері 1930-жылдары жаңа белеске көтерілді. 1912 жылы Алматы қаласында қазақтың дарынды биші қызы Шара дүниеге келді. Ол 7 жасынан молдадан дәріс алып, биді ауыл өмірінен бала кезінде-ақ көреді.
Шараның естелігіндегі әсерлі көрініс
Шара бір көрген би өнерін былайша сипаттайды: орта бойлы, қапсағай денелі, қарасіңір, көздері жарқылдаған ер адам шығып, шапанының етегін қайырып, қайыс белбеуіне қыстырған. Ортада аңтарылып тұрған әнші домбырасын тарта жөнелгенде, биші қос қанатын жайғандай қимылдап, мойнын қылтыңдатып, тізесін бұралаңдатып, бір отырып, бір тұрып, кейде бүркітше, кейде жыланша ұзақ билеген.
Осы күннен бастап Шараның бишілік өнерге ынтасы оянып, 16 жасында Қазақ драма театрына қабылданады. 1936 жылы Қазақстан мәдениетінің онкүндігі аясында Мәскеуде өнер көрсетеді. Ол Қазақстанда алғаш рет бишілік мектеп ашып, шәкірт даярлаған, сондай-ақ топтасып билеу мәдениетін енгізген ұстаз, биші әрі әртіс ретінде танылды.
Опералардағы би көріністері
- «Ер Тарғын» операсындағы би көріністері
- «Қыз Жібек» операсындағы би көріністері
Түсінгенді тексеру сұрақтары
- Шара Жиенқұлова кім?
- Ол қай жылы және қай жерде дүниеге келген?
- Қандай операларда би көріністерін бейнелеген?
- Қазақстан мәдениетінің онкүндігі алғаш рет қашан және қай жерде өтті?
Жалғастық: ансамбльдер мен ізбасарлар
Шара салған жолмен қазақ халқының бишілік өнері жыл сайын дами түсті. Оның ізбасарлары ретінде Б. Аюханов, Г. Талпақова, К. Қарабаева сияқты өнерпаздар би өнерінің өрісін кеңейтті. Сонымен қатар «Салтанат», «Гүлдер», «Алтынай» бишілер ансамбльдері қалыптасты.
Бейнематериалмен жұмыс
Интерактивті тақтадан билерді көріп отырып, төмендегі сұрақтарға жауап беруге ойланыңдар:
- Қандай ұлттың биін тамашаладың?
- Көрсетілген би жеке би түріне жата ма, әлде топтық би түріне жата ма?
Сабақты бекіту және қорытынды
Негізгі ұғым
Қазақтың ұлттық дәстүрлі өнерлері: ән, би, күй.
Ән орындау
- Дауысқа жаттығу жасау.
- «Биші болам өскенде» әнін үйрету және хормен орындату.
Қорытынды бөлім
- Сабақты қорытындылау.
- Үй тапсырмасын беру.
- Оқушылардың білімін бағалау.
Көрнекіліктер
Бейнематериал
Бейнетаспаға жазылған «Шашу» биі.
Көркем суреттер
Шара Жиенқұлова туралы суреттер және ұлттық би тақырыбындағы иллюстрациялар.
Салыстыру материалы
Басқа ұлт өкілдерінің би түрлерінен үлгілер.