Қыз Жібек жырының маңызы халқымыз үшін ерекше, бүгінге дейін құнын жоймаған құнды жыр
БҚО, Ақжайық ауданы, Чапаев ауылы, М. Әуезов атындағы №2 жалпы орта білім беретін мектептің қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі — Досалиева Ләззат Абсатырқызы.
Сабақтың тақырыбы
«Қыз Жібек» жырының маңызы
Сабақтың мақсаты
- Оқушыларды адал махаббатқа, шынайы сүйіспеншілікке, бауырмалдыққа тәрбиелеу.
- Халқымыздың әдет-ғұрпы мен салт-санасын меңгерту.
Тәрбиелік мәні
- Әдебиетімізді сүюге баулу.
- Әдет-ғұрыпты бағалауға үйрету.
- Адал махаббат пен бауырмалдықты қадірлеу.
Дамытушылық бағыты
Жырда кездесетін әдет-ғұрыптарды және көркемдік ерекшеліктерді зерттеу.
Әдіс-тәсілдер және ресурстар
- Сабақтың әдісі: эвристикалық және репродуктивтік.
- Пәнаралық байланыс: этнография, география, тарих, кино өнері.
- Көрнекілік: сызбалар, географиялық карта, «Қыз Жібек» фильмі.
Сабақтың барысы: зерттеу жұмысы және талқылау
Оқушыларға үй тапсырмасы ретінде топтық жұмыс арқылы жырдың маңызын айқындап, зерттеп келу тапсырылды (эвристикалық жұмыс). Топ жетекшісі — Бүргенов Жігер.
Бұрын зерттеу жұмыстарын екі топқа бөліп талдайтын едік. Алайда «Қыз Жібек» жыры көлемді әрі мазмұны терең тақырып болғандықтан, бұл жолы зерттеуді бүкіл сынып болып жүргіздік. Енді сол ортақ жұмыстың нәтижесін талқыға салдық.
Жырдың өзекті құндылықтары
«Қыз Жібек» жыры — халқымыз үшін ерекше мәні бар, бүгінге дейін құнын жоймаған қастерлі мұра. Жырдың басты маңызы — адал махаббат, шынайы сүйіспеншілік, сертке беріктік.
Әдет-ғұрып қазынасы
Ұмытыла бастаған көптеген әдет-ғұрып үлгілерін осы жырдан кездестіруге болады. Оқушылар зерттеу барысында әдет-ғұрып түрлеріне жеке-жеке тоқталып, жырдан үзінділерді жатқа оқып, дәлел келтірді.
Тілдік-көркемдік ерекшелік
Жыр тілі — бейнелі, кестелі, көркем. Осы ерекшелік те «Қыз Жібек» мұрасының құндылығын арттыра түседі.
Қыз әдебі туралы сұрақ және қазіргі көзқарас
Қыз әдебі туралы бөлім талқыланғанда: «Қазіргі қыздар осы әдепті сақтай ма?» деген сұрақ қойылды. Омаров Аслан қазіргі қоғамда ашық киінудің көбейгенін сынмен айтып, өз пікірін білдірді.
Кино өнерімен байланыс: «Қыз Жібек» фильмі
Сабақта «Қыз Жібек» фильмінен үзінді көрсетілді. Үзінді көрсетілер алдында: «Өнерден өнер туады, өнер өнерді қуады» деген ой айтылды.
«Қыз Жібек» жыры негізінде түсірілген фильм Қазақстан киносының алтын қорына енген туындылардың бірі ретінде бағаланады.
Фольклорды зерттеудегі тарихи қысым
Сұлтанғали Садырбаевтың зерттеуіне сүйенсек, ХХ ғасырдың 1930 және 1950 жылдары қазақ халық әдебиетін (фольклорды) жинау, жариялау және зерттеу аса қауіпті кезең болды. Мысалы, «Қозы Көрпеш — Баян сұлу» жырын зерттесе, оны «ежеқабыл» (болашақ ұл мен қызды іште жатқанда атастыру) дәстүрін дәріптейді деп айыптауы мүмкін еді. Ал «Қыз Жібек» жырын зерттеген адамды көшпелі дәуірдегі әмеңгерлік салтты мадақтайды деп кінәлауға тырысатын.
Қалай болғанда да, ілік табуға ұмтылған көзқарас үстем еді. Осындай саяси қысымға қарамастан, ұлы фольклортанушы ғалымдар Мұхтар Әуезов пен Мәлік Ғабдуллин қазақ ауыз әдебиетін шексіз сүйіспеншілікпен қорғап, ғылыми айналымда сақтап қалуға зор үлес қосты.
Зерттеуді толықтыруға арналған бағыттар
Оқушылар өз зерттеу жұмыстарын үзінділермен және С. Садырбаев пікірлерімен дәлелдеп болған соң, талдауды тереңдету үшін мынадай сұрақ қойылды: «Жырды толық зерттедіңдер ме, зерттелмей қалған мәселе жоқ па?»
1) Тарихи-әлеуметтік маңызы
Жырдың қоғам өміріндегі орны, дәуір шындығы және әлеуметтік қатынастардың көрінісі.
2) Дін тазалығы
Жырда көрінетін рухани-имани ұстанымдар мен адамгершілік қағидалар.
3) Географиялық-шекаралық маңызы
Оқиғалар кеңістігі, жер-су атаулары және тарихи-танымдық бағдар.
Ұлттық дәстүрді сақтау: салыстырмалы ой
Халқымызда салт-дәстүр мен әдет-ғұрыптың сақталуына ерекше мән беру қажет екенін айта келе, топ басшысы Жігер Бүргенов Қытай мен Жапония елдеріндегі салт-сана мен әдет-ғұрыптың берік сақталғанын салыстыру ретінде ұсынды.
Қытай тәжірибесі
Қытай халқы халықтық дәстүрі мен мәдениетін жаңғырту арқылы ірі державалармен иық тірестіре алатын деңгейге көтерілді деген тұжырым айтылды.
Жапония тәжірибесі
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі ауыр кезеңдерге қарамастан, Жапония ұлттық салт-дәстүрін жоғалтпай, оны қадірлеп сақтаудың нәтижесінде әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан алдыңғы қатарлы елдердің біріне айналды.
Қорытынды ой
«Қыз Жібек» сияқты жырлар — халқымыздың асыл қазынасы, әдет-ғұрыптар энциклопедиясы іспетті, маңызы зор ұлттық құндылық. Оларды оқу, талдау және кейінгі ұрпаққа жеткізу — мәдени жадымызды сақтаудың ең сенімді жолдарының бірі.