Қазақ тіл біліміндегі антонимдер
Қоғамдық-гуманитарлық бағыт • 2016–2017 оқу жылы
Абай өлеңдеріндегі антонимдік жұптар
Бұл жұмыс Абай поэзиясындағы антонимдік жұптардың қолданысын жүйелеп, олардың көркемдік қызметін ашуға бағытталған.
Кіріспе
Мақсат
Оқушыларды ғылыми жұмысқа баулудағы негізгі мақсатым — ғылыми зерттеуге қызығушылығын қалыптастыру, шығармашылық қабілетін дамыту, ізденіс әдістерін үйрету арқылы көрегендікке және шығармашылыққа баулу.
Өзектілік
Ұлттық руханияттың тірегі — мәдени мұраға сүйену. Жаһандану үдерісінде ұлттың өзін-өзі сақтауына ықпал ететін құндылықтардың бірі — Абай мұрасы. Абай есімі ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, маңызын жоймайтын мәңгілік тақырыпқа айналды.
- Зерттеу нысаны
- Абай өлеңдеріндегі антонимдік жұптар.
- Әдістер
- Баяндау, жинақтау, саралау, талдау.
- Міндет
- Сыршыл лирик ақын өлеңдерінде антонимдік жұптардың қолданылуын анықтау және көркемдік қызметін талдау.
1. Абай — қазақ әдебиетіндегі ірі тұлға
Сан ғасырлық поэзияға бай қазақ әдебиетінде Абайдың орны айрықша. Ол — қазақтың жаңа реалистік жазба әдебиетінің негізін салған, көркем суреткер әрі сыршыл лириканың сирек шебері. Ақын поэзиясы өзі өмір сүрген тарихи кезеңді жан-жақты бейнелей отырып, қоғамдағы моральдық мәселелерді, адам бойындағы жақсы мен жаманды, мінез-құлық қырларын сын тезіне салады. Сондықтан Абай өлеңдері сол дәуірдің ғана емес, бүгінгі күннің де шындығын тануға жол ашады.
Абай өлеңдерінің тереңдігі мен мазмұн байлығы — оның шеберлігі мен тілдік құралдарды дәл таңдай білуінен көрінеді. Осы қатарда антонимдердің қызметі ерекше байқалады: қарама-қарсы ұғымдарды қатар қою арқылы ой айқындалып, әсер күшейеді.
1.1 Қазақ тіл біліміндегі антонимдер
Анықтама
Мағыналары бір-біріне қарама-қарсы болып келетін сөздер антонимдер деп аталады. Мысалы: жақсы — жаман, ескі — жаңа, бар — жоқ.
Қызметі
- Қарама-қарсы құбылыстарды салыстыру және шендестіру.
- Ойды айқын, дәл әрі әсерлі жеткізу.
- Бейнелілік пен образдылықты күшейту.
Ерекшеліктері
- Көп жағдайда сапалық сын есімдер мен етістіктерден жасалады.
- Антонимдес сөздер әдетте бір сөз табына қатысты болады.
- Болымды-болымсыз тұлғаларды (ал — алма) антониммен теңестіруге болмайды.
Мысалдар және жіктеу
Сын есім
ақ — қара
ауыр — жеңіл
кең — тар
ыстық — суық
Үстеу
жоғары — төмен
Зат есім
өтірік — шын
пайда — зиян
Антонимдер ойды әсерлі жеткізудің ұтымды құралы ретінде мақал-мәтелдер мен жұмбақтарда да жиі кездеседі. Мысалы: «Қорқақты көп қусаң, батыр болады» (қорқақ — батыр).
Дереккөзге қысқаша ишара
Қазақ тіліндегі антонимдерді жүйелеуге арналған еңбектердің ішінде Ж. Мусиннің «Қазақ тілінің антонимдер сөздігі» ерекше аталады: онда антонимдер тілдік деректер негізінде топтастырылып, тың тұжырымдар ұсынылады.
2. Абай өлеңдеріндегі антонимдік жұптар: қолданыс және ерекшелік
Абай өлеңдерінде антонимдер жиі ұшырасады. Қарама-қарсылық арқылы ақын ойды өткірлетіп, өлеңге терең мағына мен өзіндік сыр-сипат береді. Антонимдік жұптар көркемдік контраст жасап, оқырман назарын түйінді тұстарға шоғырландырады.
Мысал: «Ғылым таппай мақтанба»
Жамандық көрсең нәфрәтілі,
Ойлап-ойлап, құлаққа іл.
Ақымақ көп, ақылды аз,
Деме көптің сөзі бұл.
Сізге ғылым кім берер,
Жанбай жатып сөнсеңіз?
Жақсылық көрсең ғибрәтілі,
Оны ойға жисаңыз.
Егер түзу көрінсе,
Суытып көңіл тыйсаңыз.
Егер қисық көрінсе,
Мейлің таста, мейлің күл.
Бұл үзіндіде антонимдік жұптар тәрбиелік ойды айқындай түседі:
- жамандық — жақсылық (туынды сөздер, -дық/-лік жұрнақтары арқылы).
- қисық — түзу (негізгі сын есімдер).
- ақымақ — ақылды, көп — аз (қарама-қарсы сапалық белгілер).
- жан — сөн (қимыл мәнді қарама-қарсылық, етістік арқылы).
Осы антонимдер арқылы ақын ненің зиян, ненің пайдалы екенін ажыратып, адамды білімге, зерделілікке шақырады; надандықтың кесапатын әшкерелейді.
Мысал: «Интернатта оқып жүр»
... Ынсапсызға не керек
Істің ақ пен қарасы...
Аз білгенін көпсінсе,
Көп қазаққа епсінсе,
Кімге тиер панасы?
Я тілмаш, я адвокат
Болсам деген бәрінде ой,
Көңілінде жоқ санасы.
Ақылы кімнің бар болса,
Демес мұны тілі ащы.
Бұл өлеңде антонимдер әлеуметтік сынның өткірлігін күшейтеді:
- ақ — қара (негізгі, дара, сапалық сын есімдер).
- аз — көп (қарама-қарсы мөлшерлік белгі).
- бар — жоқ секілді қарама-қарсылықтар контексте мағыналық шендестіру құралы ретінде көрінеді.
Ақын патшалық билеу жүйесіне, оқыту тәртібіне сын айта отырып, білім мен мәдениетті игерген жаңа адам бейнесін алға тартады. Бұл идея кейін Әбдірахманға арналған өлеңдерінде де айқынырақ көрініс табады.
2.1 Сыршыл лирикадағы антонимдердің мәні
Абайдың табиғат лирикасы мен сыршыл өлеңдерінде антонимдер сезімнің құбылуын, көңіл күйдің алмасуын, өмірдің екіұдай қырын шынайы жеткізуге қызмет етеді. Қарама-қарсылық — ақын поэтикасының ойды тереңдететін, көркемдік әсерді арттыратын негізгі тетіктерінің бірі.
Қорытынды
Абай өлеңдеріндегі антонимдік жұптар — поэтикалық ойды айқындайтын әрі күшейтетін маңызды тілдік құрал. Олар арқылы ақын адам болмысының қайшылығын, қоғамдағы құбылыстардың салмағын, моральдық таңдаудың мәнін ашып, оқырманды ойлануға жетелейді. Антонимдердің шебер қолданылуы Абай поэзиясының мазмұн тереңдігін, көркемдік қуатын айқындай түседі.