Табиғат зоналары
Күнделікті сабақ жоспары (7-сынып, география)
Жалпы ақпарат
- Сыныбы
- 7
- Пәні
- Материктер мен мұхиттар географиясы
- Тақырыбы
- Табиғат зоналары
- Сабақ түрі
- Аралас сабақ
- Оқыту әдістері
- Сұрақ-жауап, түсіндірмелі, баяндау
Әдістемелік жабдықталуы
- Карта
- Атлас карта
- Оқулық
- Қосымша материалдар
Тақырыптар тізбегі
-
41-сабақТабиғат зоналары
-
42-сабақОңтүстік Американың халқы мен елдері
-
43-сабақАфрика материгі: географиялық орны, жағалауындағы мұхиттар мен теңіздер, зерттелу тарихы
-
44-сабақЖер бедері мен пайдалы қазбалары
-
45-сабақАфриканың климаты
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
Оқушылардың алған білімін жүйелеу, есте сақтауды нығайту және тақырыпты толық меңгерту.
Дамытушылық
Танымдық қабілеттерін дамыту, білімдерін жетілдіру және пәнге қызығушылығын арттыру.
Тәрбиелік
Белсенді іс-әрекетке, ізгілікке, ұқыптылыққа және жауапкершілікке тәрбиелеу.
Сабақтың барысы
Оқушылармен амандасу, қатысымды тексеру, оқушылардың назарын сабаққа шоғырландыру.
Оңтүстік Америкадағы табиғат зоналарының таралуын, негізгі белгілерін және өкілдерін қарастыру.
Оңтүстік Американың табиғат зоналары
Негізгі зоналар
Материкте мынадай табиғат зоналары ажыратылады: ылғалды экваторлық ормандар (гилея), ауыспалы ылғалды (муссонды) ормандар, субтропиктік қатты жапырақты мәңгі жасыл ормандар мен бұталар, жалпақ жапырақты ормандар, субтропиктік дала (пампа), шөлейт және шөл зоналары.
Ылғалды экваторлық ормандар (гилея, «сельвас»)
Экватордың екі жағында Амазонка алабын ылғалды экваторлық ормандар алып жатыр. Олар солтүстік пен оңтүстікке қарай түр құрамы айтарлықтай өзгермей, ауыспалы ылғалды ормандарға ұласады. Қызыл-сары ферралитті топырақтарда ағаштардың екі мыңнан астам түрі өседі, сондықтан бұл аймақты «ғаламшардың өкпесі» деп те атайды. Жергілікті халық бұл қалың орманды сельвас дейді.
- Гевея (табиғи каучук)
- Бальса (өте жеңіл ағаш)
- Хина ағашы (дәрілік шикізат)
- Какао, сейба, «қауын ағашы» және т.б.
- Маймылдар, жалқау аң, тапир, опоссум
- Құмырсқа жегіш, қан сорғыш жарқанаттар
- Пекари, капибара
- Ягуар, пума
- Тотықұс, тукан, гаоцин, колибри
- Ұзындығы 12 м-ге дейін жететін анаконда
Ауыспалы ылғалды ормандар
Ауыспалы ылғалды ормандар Атлант мұхитының әсері күшті болатын Бразилияның шығыс жағалауында кең таралған. Бұл ормандарда қылқан жапырақты араукария және парагвай шайы өседі. Араукария ормандары ағаш кесудің салдарынан жойылу қаупінде.
Маңызды белгі
Мұхиттық ауа массаларының ықпалы орман жамылғысының ылғалдылығын арттырып, түрлік құрамын айқындайды.
Саванналар мен сирек ормандар (льянос, кампос)
Материкте саванналар мен сирек ормандар Ориноко саваннасы — льянос және Бразилия саваннасы — кампос болып ажыратылады. Топырақ жамылғысы ферралитті қызыл топырақтан қызыл-қоңыр топыраққа ауысады.
Пальмалар мен акация, биік шөптесін өсімдіктер кең таралған.
Ағаш сирек, көбіне тікенекті кактус, мимоза, сүттіген бұталары өседі. Кей жерлерде су жинайтын «бөтелке ағаштары» кездеседі.
Пекари, бұғылар, тапир, жалды қасқыр, сауыттылардың бірнеше түрі, құмырсқа жегіштер және нанду түйеқұсы кездеседі.
Топырағы құнарлы болғандықтан бұл аймақтарда какао және Африкадан әкелініп жерсіндірілген кофе ағашы өсірілетін плантациялар көп.
Субтропиктік дала (Пампа)
Ла-Плата жазығын субтропиктік дала зонасы алып жатыр. Құнарлы шымды қызғылт топырақта таралған бұл зонаны жергілікті халық пампа деп атайды, яғни «жазық дала» деген ұғымды білдіреді. Жазы ыстық, ал қыста оңтүстіктен соғатын желдер ауа температурасын төмендетіп тұрады. Жауын-шашын мөлшері зона бойынша әркелкі таралады.
Шығыс бөлігінде жаңбыр жыл бойы жауатындықтан биік әрі бітік астық тұқымдас пампа шөбі, қоңырбас өседі. Жануарлардан пампа бұғысы, пампа мысығы, пампа түлкісі, оцелот және кеміргіштер көп кездеседі. Өзен жағаларында теңіз шошқасы мен терісі бағалы саз құндызы мекендейді.
Құнарлы қызғылт-қара топырақ алып жатқан Пампа жері түгелге жуық жыртылып, ірі егіншілік аудандарына айналған. Құрғақ далалар негізінен жайылым ретінде пайдаланылады. Табиғи өсімдік пен жануарлар дүниесі көбіне қорықтарда ғана сақталған.
Шөлейт (Патагония)
Шөлейт зонасы материктің қиыр оңтүстігіндегі Патагония жерін қамтиды. Қоңыржай континенттік климат жағдайында шөлейттің сұр және қоңыр топырақтары таралған. Мұнда сирек шөптер мен аласа кактусты тікенекті бұталар алмасып отырады. Кейбір бөліктерінде аласа, қатты, жатаған жастық тәрізді өсімдіктер қалың өсіп, киіздей тұтас жамылғы құрайды.
Табиғи жағдайы қолайсыз болғанымен, жануарлар дүниесі салыстырмалы түрде жақсы дамыған: сауыттылардың бірнеше түрі, кемірушілер, пампа бұғысы, пампа мысығы, магеллан түлкісі, ірі құстар кездеседі. Ірі жануарлардан гуанако ламасы мен пума ұшырасады.
Тынық мұхит жағалауы және ендік бойынша зоналылық
Материктің Тынық мұхит жағалауындағы жіңішке алқапта, экватор маңында ылғалды мәңгі жасыл ормандар орналасады. Экватордан 30° оңтүстік ендікке дейінгі аралықта тропиктік шөл зоналары басым. Субтропиктік жағалық бөлікте қатты жапырақты мәңгі жасыл ормандар мен бұталар, ал қоңыржай белдеуде оңтүстік жалпақ жапырақты ормандар таралған.
Анд таулары: биіктік белдеулік және эндемиктер
Анд тауларының жанартаулы аймақтары эндемик түрлерге бай. Таудың барлық бөлігінде дерлік түйе тұқымдасына жататын жабайы ламаның екі түрі — викунья және гуанако мекендейді. Қазіргі кезде жергілікті халық ламаның альпака және кәдімгі лама түрлерін қолда ұстайды.
Тау тапиры, көзілдірікті аю, пума, терісі өте бағалы кеміргіш — шиншилла таралған.
Аса ірі жыртқыш құс — кондор. Салмағы 9–12 кг, қанаты жайылғанда 3 м-ге дейін жетеді.
Таудың оңтүстігінде магеллан пингвині кездеседі.
Кондор мен лама — Анд тауларының кең танылған символдары.
Жаңа сабақты бекіту (сұрақтар)
- 1) Оңтүстік Американың жазық бөлігінде қандай табиғат зоналары орналасқан?
- 2) Сельвас, льянос, кампос, пампа ұғымдарын түсіндіріп, әрқайсысының табиғат ерекшеліктерін атаңдар.
- 3) Анд тауларындағы биіктік белдеулердің таралуы географиялық ендік пен климат жағдайына тәуелді екенін оқулық мәтіні мен 58-суретті салыстыра отырып дәлелдеңдер.
- 4) Неліктен Орталық Андтың батыс беткейінде орман белдеулері жоқ?
Қорытынды және үй тапсырмасы
Қорытынды
Сабақ барысында Оңтүстік Американың негізгі табиғат зоналары, олардың таралу заңдылықтары, өсімдіктері мен жануарлар дүниесінің басты өкілдері қарастырылды.
Үйге тапсырма
- §41–42 — оқу.
- Кескін картаға табиғат зоналарын түсіріп келу.