Сақтардың мекендеген жері
Сақтар: мекендеген жері және қоғамы
Сақтар — б.з.б. I мыңжылдықта Орта Азия мен Қазақстан аумағын мекендеген ежелгі тайпалар бірлестігі. Жазба деректерде олардың атауы әртүрлі түсіндіріледі: парсы мәтіндерінде — «құдіретті еркектер», иран жазбаларында — «жүйрік атты турлар», ал грек авторлары оларды «азиялық скифтер» деп атаған. Кей деректерде сақтарға қатысты «дайлар» атауы да кездеседі.
Сақ тайпаларының негізгі топтары
Дәстүрлі жіктеуде сақ тайпалары үш топқа бөлінеді:
- Тиграхауда — «шошақ бөріктілер».
- Парадарайа — «теңіздің арғы жағындағылар».
- Хаумаварга — «хаома сусынын дайындайтындар».
Қоныстанған аймақтары
Парадарайа тайпалары Арал өңірі мен Сырдарияның төменгі ағысын мекендеген. Олардың оңтүстігінде хаумаваргалар қоныстанған.
Тиграхауда сақтары (шошақ бөріктілер) Жетісу өңірін, Тянь-Шань тауларын және Сырдарияның орта ағысын мекендеген. Жетісу алқабы олардың жиі қоныстанған орталығы болған. Шошақ бөрікті сақтар қазіргі Ташкент аймағында, Солтүстік Қырғызстанда, Оңтүстік Қазақстанда және Жетісуда өмір сүрген.
Арал теңізінің солтүстік-шығысын мекендеген сақ тайпалары жазба деректерде дайлар, исседондар, аргиппейлер деп те аталады. Бұл тайпалар Орал тауының оңтүстігін, Солтүстік және Орталық Қазақстан аймақтарын қоныстанған.
Сақ қоғамының құрылымы
Сақ қоғамы үш әлеуметтік топтан тұрған:
Жауынгерлер
Киімінің символдық түстері — қызыл және сары-қызыл. Ежелгі үнді-иран тілдерінде оларды «ратайштар» («арбада тұрғандар») деп атаған.
Абыздар
Діни ғұрыптар мен салт-жоралғыларды атқарған, қоғамдағы рухани беделі жоғары топ.
Малшылар мен егіншілер
Негізгі шаруашылық тірегін құраған: мал өсіру, егіншілік және күнкөріске қажетті өнім өндіру.
Геродот дерегіндегі мәлімет
Дереккөз: грек тарихшысы Геродот (б.з.б. 484–425 жж.).
Геродот сақтарды массагеттер деп атаған және олардың киімі мен тұрмыс салты скифтерге ұқсас екенін жазады. Сондай-ақ олар егін екпей, үй малдары мен өзеннен аулаған балықты азық еткені, сүт ішетіні айтылады.
Қайталауға арналған сұрақтар
-
1. Темір дәуіріндегі тайпалық одақтар қандай?
-
2. Темір дәуірінің кезеңдері қандай?
-
3. Сақтарды «дайлар» деп көрсететін қандай деректер бар?
-
4. Сақтардың Орта Азия мен Қазақстан жерін мекен еткен мерзімі қандай?
-
5. Тиграхауда сақтары қай аймақтарды қоныстанған?
-
6. Геродот жазбаларында сақтар қалай аталады?
-
7. Сақ қоғамында қызыл және сары-қызыл түсті киімді кімдер киген?
-
8. Арал маңын мекендеген сақ тайпалары қалай аталған?
-
9. Сақ тайпалары неше топқа бөлінеді және олар қалай аталады?
-
10. Сақ қоғамы қандай үш әлеуметтік топқа бөлінді?
-
11. Сақ қоғамында хан қалай сайланған?
Бұл сұраққа жауап беру үшін қосымша дерек қажет (берілген мәтінде хан сайлау тәртібі нақты көрсетілмеген).