Валюталық саясат
Нарықтық экономикадағы валюталық қатынастарды реттеу
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, нарықтық экономика жағдайында халықаралық валюталық қатынастар валюталық нарық арқылы реттеледі: валюталарға деген сұраныс пен ұсыныс, сондай-ақ олардың бағамдық арақатынастары осы нарықта қалыптасады. Нарықтық реттеу «сұраныс–ұсыныс» заңдылықтарына бағынады және валюталық айырбастың салыстырмалы баламалылығын қамтамасыз етуге ұмтылады. Бұл, өз кезегінде, тауарлар мен қызметтер, капитал және несиелер қозғалысына байланысты әлемдік шаруашылық қажеттіліктеріне валюталардың халықаралық ағымының сәйкестігін арттырады.
Баға механизмі мен валюталық бағам динамикасы экономикалық агенттерге нарықтағы сұраныс, ұсыныс және валюталық операциялар жағдайы туралы маңызды ақпарат береді. Дегенмен, мемлекет тарихи тұрғыдан валюталық қатынастарға араласып келеді: бастапқыда жанама түрде, кейін әлемдік шаруашылықтағы валютаның рөлін ескере отырып, тікелей ықпал ету құралдарын кеңейтті.
Нарықтық және мемлекеттік реттеудің өзара толықтыруы
ХХ ғасырдың 30-жылдары алтын стандартының жойылуына байланысты алтын механизмі валюталық бағамды реттеуші қызметін тоқтатты. Бағамдардың кенет ауытқуы мен валюталық дағдарыстар ұлттық және әлемдік экономикаға теріс әсер етіп, ауыр әлеуметтік-экономикалық салдарға әкелді.
Нарықтық және мемлекеттік валюталық реттеу бірін-бірі толықтырады. Нарықтық реттеу бәсекеге негізделіп, дамуды ынталандырады, ал мемлекеттік реттеу валюталық қатынастарды нарық арқылы реттеуден туындайтын теріс салдарды азайтуға бағытталады. Осы екі тетік арасындағы шекара нақты жағдайдағы тиімділік пен шектеулерге байланысты анықталады, сондықтан олардың арақатынасы жиі өзгеріп отырады.
Қатаң реттеу қашан күшейеді?
Дағдарыс, соғыс және басқа да күрделі кезеңдерде қатаң мемлекеттік валюталық реттеудің маңызы артады.
Ырықтандыру қашан жүреді?
Валюталық-экономикалық жағдай жақсарған сайын валюталық операциялар ырықтандырылып, бұл салада нарықтық бәсеке күшейеді. Соған қарамастан мемлекет қалыпқа келтіру және қадағалау үшін валюталық бақылауды сақтайды.
Валюталық саясат: мәні мен мақсаттары
Нарықтық экономиканы реттеу жүйесінде валюталық саясат маңызды орын алады. Валюталық саясат — елдің ағымдағы және стратегиялық мақсаттарына сәйкес халықаралық валюталық және өзге де экономикалық қатынастар саласында жүзеге асырылатын шаралар жиынтығы.
Экономикалық саясатпен байланысы
- тұрақты экономикалық өсуді қамтамасыз ету;
- жұмыссыздық пен инфляцияның өсуін тежеу;
- төлем балансындағы тепе-теңдікті сақтау.
Валюталық саясаттың бағыттары мен формалары елдің валюталық-экономикалық жағдайына, әлемдік шаруашылықтың эволюциясына және халықаралық аренадағы күштердің арақатынасына тәуелді. Құқықтық тұрғыдан ол валюталық заңнамаға (ел ішінде және одан тыс жерлердегі валюталық құндылықтарға байланысты операцияларды жүргізу тәртібін реттейтін нормалар жиынтығына) және валюталық мәселелер бойынша мемлекетаралық екіжақты немесе көпжақты келісімдерге сүйенеді.
Валюталық реттеу: тікелей және жанама тәсілдер
Тікелей валюталық реттеу
Заңнамалық актілер мен атқарушы билік әрекеттері арқылы жүзеге асырылады.
Жанама валюталық реттеу
Нарықтық агенттердің мінез-құлқына экономикалық, валюталық және несиелік әдістер арқылы ықпал етеді.
Мемлекетаралық деңгей
Мемлекетаралық валюталық реттеу ұйымының негізгісі — Халықаралық Валюталық Қор (ХВҚ).
Валюталық саясаттың түрлері
Құрылымдық валюталық саясат
Дүниежүзілік валюталық жүйедегі құрылымдық өзгерістерді іске асыруға бағытталған ұзақ мерзімді шаралар жиынтығы. Әдетте, валюталық реформалар арқылы жүзеге асады және ағымдық саясатқа ықпал етеді.
Ағымдық валюталық саясат
Валюталық бағамды, валюталық операцияларды, валюталық нарық пен алтын нарығының қызметін күнделікті, оперативті түрде реттеуге бағытталған қысқа мерзімді шаралар.
Негізгі формалар: дисконттық және девиздік саясат
Дисконттық (есепке алу) саясат
Дисконттық саясат — орталық банктің есепке алу мөлшерлемесін өзгертуі арқылы: валюталық бағам мен төлем балансын және сонымен қатар ішкі несие динамикасын, ақша массасын, бағаны, жиынтық сұранысты реттеуге бағытталған құрал.
Мөлшерлеме көтерілсе
Төлем балансы пассивті болғанда және капитал еркін қозғалған жағдайда мөлшерлеменің өсуі төмен пайызды елдерден капитал ағынын ынталандырып, төлем балансын жақсартып, валюталық бағамды нығайтуы мүмкін.
Мөлшерлеме төмендесе
Ресми мөлшерлеменің төмендеуі капиталдың сыртқа кетуін күшейтіп, төлем балансының активтік сальдосын азайтып, ұлттық валютаның бағамын әлсіретуі ықтимал.
Қазіргі жағдайда дисконттық саясаттың әсері әрқашан бірмәнді бола бермейді: мөлшерлеменің жоғарылауы ішкі экономикаға қысым түсіруі мүмкін, ал төмендеуі төлем балансына кері әсер етіп, капиталдың сыртқа ағылуына жол ашады.
Девиздік саясат
Девиздік саясат — мемлекеттік органдардың немесе орталық банктің шетел валютасын сатып алу-сату арқылы ұлттық валютаның бағамына ықпал ету әдісі. Ұлттық валютаны нығайту үшін орталық банк шетел валютасын сатады, ал әлсірету үшін шетел валютасын ұлттық валютаға айырбастап сатып алады.
Девиздік саясат көбіне валюталық интервенция формасында жүзеге асырылады. Ол XIX ғасырдан қолданыла бастаған, ал алтын монометаллизм жойылғаннан кейін кең тарады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін мемлекетаралық валюталық реттеу институттары күшейді: ХВҚ құрылды, сондай-ақ аймақтық деңгейде Еуропалық валюталық институт (1994 ж.) жұмыс істей бастады.
Девиздік саясаттың жүзеге асырылу бағыттары
Валюталық интервенция
Орталық банктің нарықта шетел валютасын сатып алуы немесе сатуы арқылы бағамға қысқа мерзімді әсер етуі.
Валюталық резервтерді әртараптандыру
Халықаралық есеп айырысуларды қамтамасыз ету және валюталық тәуекелді азайту үшін резервтердің құрылымын бірнеше валютаға бөлу. Әдетте тұрақсыз валюталарды сату және қажетті тұрақты валюталарды сатып алу арқылы іске асады.
Бағам режимі және паритет
Валюталық паритет пен валюталық бағам режимі ұлттық және мемлекетаралық реттеудің маңызды объектісі болып табылады.
Девальвация
Ұлттық валюта бағамының шетел валюталарына қатысты төмендеуі.
Ревальвация
Ұлттық валюта бағамының шетел валюталарына қатысты жоғарылауы.
Валюталық шектеулер және валюталық бақылау
Валюталық шектеу — резиденттер мен бейрезиденттердің валютамен және басқа валюталық құндылықтармен жасалатын операцияларына заңды немесе әкімшілік түрде тыйым салу не шектеу қою. Ол валюталық бақылаудың құрамдас бөлігі болып саналады және валюталық заңнама арқылы бекітіледі.
Валюталық шектеудің негізгі мақсаттары
- төлем балансын теңдестіру;
- валюталық бағамды қолдау;
- ағымдағы және стратегиялық міндеттерді шешу үшін валюталық құндылықтарды мемлекет қолында шоғырландыру.
Негізгі қағидалар
- валюталық операцияларды орталық және уәкілетті (девиздік) банктерде орталықтандыру;
- валюталық операциялар жүргізуге рұқсат (лицензия) беру тәртібін қолдану;
- валюталық шоттарды толық немесе жартылай жабу (шектеу) мүмкіндігі;
- валюталардың қайтарымдылығын (айырбасталуын) шектеу.