Өзінің Әлеуметтік - этикалық трактатында ғалым
Фарабтан шыққан ғұлама
Әбу Насыр әл-Фараби (870–950) Арыс өзенінің Сырдарияға құятын жағасына жақын орналасқан көне Фараб қаласында дүниеге келген. Араб деректерінде бұл өңір Барфа (Фараб) деп те аталады; осыдан оның есімі «Фарабтан шыққан Әбу Насыр» мағынасын береді. Туған жері ретінде бүгінгі күні Отырар өңірі, қазіргі Түркістан облысы аумағы көрсетіледі.
Неміс шығыстанушылары әл-Фарабиді ұлы әрі бірегей тұлға ретінде бағалаған. Энциклопедист-ғалым ретінде ол тірі кезінде-ақ Аристотельден кейінгі «Екінші ұстаз» атанып, Шығыс Ренессансының интеллектуалдық қайнарларының біріне айналды.
Білім жолы мен өмір салты
Әл-Фараби жаратылыстану мен философиялық білімін Бағдатта, сондай-ақ Халебте (Алеппо) тереңдетіп, ғылымның сан алуан саласына ден қойды. Оны астрономия, логика, музыка теориясы, математика, этика, медицина, психология және құқық сияқты пәндер қызықтырды. Ол білімнің түрлі салаларын қамтитын шамамен 160 трактат жазғаны айтылады.
Саяхат кеңістігі
Ислам өркениеті мен Араб халифаты ықпалындағы көптеген қалаларда болып, түрлі мәдениеттер тәжірибесін зерделеді.
Қарапайымдық таңдауы
Сарайлық даңғаза тірліктен алыс болуды дұрыс көріп, өмірінің соңғы жылдарын Сайф ад-Дауль Хамданидің қамқорлығымен Алеппо мен Шамда (Дамаск) өткізді.
Ғалым 80 жасында Шам шаһарында қайтыс болып, Кіші қақпалардың ар жағына жерленгені айтылады.
Өркениеттерді жақындастырған ой жүйесі
Әл-Фараби өз еңбектерінде араб, парсы, грек, үнді және түрік мәдениеттерінің жетістіктерін талдап, оларды бір-біріне жақындата отырып түсіндіре білді. Ол жалпы теориялық ойлар әлемін жүйелеп, өзіндік философиялық тұжырым ұсынды; кей тұста бұл көзқарастар қоғамдық пікірмен қайшылыққа да түсті.
Ғылымды жүйелеу талпынысы
Ғалым ғылым салаларын реттеуге ұмтылды. Бұл бағыттағы ойы «Ғылым жігі жөніндегі сөз» және «Ғылымды жіктеу және анықтау туралы кітап» сияқты еңбектерінде айқын көрінеді: орта ғасырлық білім кеңістігінің ішкі шекараларын ашып, ғылымдарды өзара байланысы мен айырмасына қарай бөледі.
Ағартушылық мұрат және адам тәрбиесі
Әл-Фараби халыққа білім беруді армандады: адам бойында ағарту мен даму ұғымдарын ұштастырғысы келді. Оның пайымынша, ғылымның қайнар көзіне ұмтылған адам өнегелі әрі жақсы тәрбиеленген болуы керек.
Ғылымға бет алған жанға қойылатын талаптар
- Ең алдымен Құран мен заң ғылымдарын оқу.
- Адал, шыншыл болу; бұзақылықтан, өтіріктен, алдау мен арбаудан аулақ жүру.
- Сүннет пен шариғат қағидаларын бұзбай, қажетті мүдделер арқылы еркін ойлауға ұмтылу.
Бақыт, ізгілік және қоғамдық келісім
Саяси этика мен философия арқылы шынайы бақытқа жетуге болатынын негіздеген әл-Фараби ізгілікті қала мен надан қаланы салыстырады. Бақыт пен лайықты өмірге апарар жол, адам табиғаты, зиялылық пен этикалық кемелдік, нағыз әмірші туралы ойлары «Мемлекет қайраткерінің афоризмдері», «Азаматтық саясат», «Бақытқа жету туралы» еңбектерінде кеңінен өрбиді.
Бақыт түсінігі
Фараби үшін бақыт — абсолюттік игілік. Ақша, даңқ, қажеттілік сияқты нәрселер өмірдің өзегі болып көрінуі мүмкін, бірақ бақыттың мәнін танып-білу үшін жанның теориялық жағын терең меңгеру қажет; бұған ақылгөй адамдар ғана жете алады.
Ақыл және бейбітшілік
Әл-Фараби интеллект адамзат қадірі үшін аса қажет деп есептеді: ақыл халықтар арасындағы тартыстың, соғыстың мағынасыздығын көрсетеді. Осыны түсінген қоғам ең биік игілікке — жер бетіндегі бақыт пен бейбітшілікке жету үшін келісімге ұмтылады.
Этикадағы басты ұғым: жақсылық
Әл-Фарабидің этикалық тұжырымдамасында негізгі орынды жақсылық санаты алады. «Әлеуметтік-этикалық трактатында» ол жақсылықты болмыстың іргелі сипаты ретінде қарастырып, жамандықты жақсылықтың жоқтығымен ажыратуға болатынын пайымдайды.
Сондай-ақ ғалым «Үлгі-өнегенің арқасында бұзақылық та, керемет істер де туады» деген ой айтып, тәрбиенің қоғамдағы шешуші рөлін ерекше атап өтеді.
Музыка ғылымы және тәрбиелік мән
Әл-Фарабидің «Музыканың үлкен кітабы» мен музыкаға арналған трактаттарында музыка ғылымының өзекті мәселелері — музыкалық дыбыстардың құрылысынан бастап музыка мен поэзияның байланысына дейін — жүйелі түрде талданады. Ол музыканың жағымды қырларын және оның тәрбиелік мәнін жан-жақты ашып, әртүрлі жанрларды жетілдіруде адам дарындылығының деңгейлерін саралайды.
Өнер мен шындық
Ойшыл әлеуметтік өмірдің шындығына тән көркемділік тұрмыстық құбылыстарды шынайы көрсете білуден көрінетінін дәйектейді. Бұл — өнердің қоғаммен байланысын түсіндіретін маңызды қағида.
Мұра және еңбектердің орны
Әл-Фарабидің еңбектері ғылым тарихында ерекше орын алады. Олардың қатарында «Қайырлы қала тұрғындарының кітабы», «Дүниедегі қозғалыстардың тұрақтылығы», «Музыканың үлкен кітабы», «Өлең сөз және шешендік туралы», «Өлең өнерінің қағидалары туралы трактат», «Логика» және басқа да еңбектер бар. Бұл мұра ғылымды жүйелеу, адам тәрбиесі, этика мен саясат, өнер мен таным мәселелерін бір арнаға тоғыстырып, бүгінге дейін ойлануға жетелейді.
Түйін
Әл-Фараби үшін білім — тек ақпарат емес, адамды кемелдікке бастайтын жол. Шынайы бақытқа жету үшін үнемі іздену, оқу және ақылды өмір салты қажет; ал қоғам деңгейінде бұл қағида келісім мен бейбітшілікке қарай жетелейді.