Сазсырнай аспабының көркем суреттері
Сабақ тақырыбы
Табиғатпен үндескен сыбызғы
Сабақтың мақсаты
Оқушылардың музыкалық аспаптар туралы білімін толықтыру, ұлттық мұраға қызығушылығын арттыру.
Сабақ түрі
Аралас сабақ.
Көрнекілігі
Сазсырнай аспабының көркем суреттері.
Пән аралық байланыс
- Музыка әдебиеті
- Музыка теориясы
- Математика
Қолданылатын әдебиеттер
«Музыка әлемінде» журналы.
Міндеттер
Білім беру міндеттері
Әр оқушыны бірлесіп жұмыс істеуге үйрету және топтық әрекетке бейімдеу.
Тәрбиелік міндеттері
Оқушыларды халық музыкалық аспаптарын құрметтеуге, қадірлеуге, адамгершілікке және еңбекқорлыққа тәрбиелеу.
Дамытушылық міндеттері
Аспаптардың тарихымен таныстыру арқылы музыкалық сауаттылықты арттыру, ауызша сипаттама жасау дағдысын қалыптастыру.
Үй тапсырмасы
«Табиғатпен үндескен сыбызғы» тақырыбын қайталау.
Сабақтың барысы
Сабақ ұйымдастыру бөлімінен басталып, өткен тақырыпты қайталау, жаңа аспаппен танысу, тыңдалым және қорытындылау кезеңдері арқылы жүргізіледі.
1) Ұйымдастыру және үй тапсырмасын тексеру
Үй тапсырмасын сұрау үшін төмендегі шумақ негізге алынады:
Саз әлемін тербетер,
Ойыңды да сергітер.
Домбыраға ұқсайтын,
Қызық аспап — шертер.
Шертер туралы
Шертер — қазақтың ішекті аспаптарының бірі. Үш немесе төрт ішегі болады. Құрылысы жағынан домбыраға ұқсас, ал орындалу тәсілі шертіп ойнауға негізделген.
Тембр ұғымы
Әр аспаптың дыбыс бояуы әртүрлі. Бояулардың сан алуан болатыны сияқты, дыбыс та сан қырлы. Дыбыс бояуы тембр деп аталады.
Тыңдалым тапсырмасы
Шертердің орындауында халық күйі «Салкүрең» тыңдалып, басқа тыңдалған күйлерден тембрі арқылы ажыратып тану ұсынылады.
2) Жаңа тақырыпқа кіріспе: жұмбақ
Оқушылардың білімін бағалап, жұмбақ шешу ұйымдастырылады:
Сазымнан жасалған,
Өрнектеп қашалған.
Сырнайдың үніндей,
Бұлбұлдың біріндей.
Жауабы: сазсырнай.
3) Үрмелі аспаптар туралы түсінік
Музыкада ішекті, ұрмалы, тілшікті аспаптармен қатар үрмелі аспаптар да болады. Үрмелі аспаптар ағаштан, саздан немесе темірден жасалады.
Үрмелі аспаптардың үлгілері
- Сазсырнай
- Үскірік
- Тастауық
- Сыбызғы
4) Сазсырнай: құрылысы мен дыбыс шығару тәсілі
Бүгінгі танысатын аспап — сазсырнай. Ол саздан жасалады, алдыңғы беті ұлттық ою-өрнекпен әсемделеді. Әдетте 4–5 тесігі болады. Сол тесіктерді басу арқылы әуезді, нәзік әуендер орындалады.
5) Сыбызғы: табиғат үнін жеткізген аспап
Сыбызғы — үрлеп ойнайтын аспаптардың бірі. Көбіне қамыстан, қурайдан немесе ағаштан жасалады. Әдетте 3–4 ойығы бар, түтікше түрінде өңделеді.
Сипаттама шумағы
Қамыс, қурай, ағаштан,
Түтікше боп ысылған.
Үрмелі, ойықты,
Дыбысы нәзік сызылған.
Сармалай және сыбызғы күйлері
Сыбызғыда орындалатын күйлерді шығарған атақты күйші — Сармалай. Ол Орал өңірінде туған. Оның күйлерінде адам мен табиғаттың байланысы, жануарлар әлемі нәзік әрі әсерлі бейнеленеді.
Тыңдалым: елестету арқылы қабылдау
Сармалайдың «Нар идірген» күйін тыңдар алдында оқушыларға: «Ботасынан айырылған түйенің зарлы үнін естіп тұрғандай елестетіңдер» деген бағыт-бағдар беріледі.
6) Басқа үрмелі аспаптар: үскірік пен тастауық
Үскірік — сазсырнайға ұқсас үрмелі аспап. Ал тастауық атауына сай тауық бейнесіне ұқсатып жасалады және ол да үрлеп ойналады.
7) Қорытындылау және бекіту
Сабақ соңында «Ақтайлақ» әні қайталанып, негізгі ұғымдар бекітіледі. Оқушылардың белсенділігі бағаланып, үй тапсырмасы беріледі.
Үйге тапсырма
«Табиғатпен үндескен сыбызғы» тақырыбын қайталау, үрмелі аспаптардың атауларын және айырмашылықтарын айтып беру.