Рентген сәулесі
Сабақтың тақырыбы
Жарықтың толқындық және кванттық қасиеттері
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Жарық және оның қасиеттері туралы білімді жүйелеу және бекіту.
Тәрбиелік
Сауатты сөйлеуге, еңбекқорлыққа, жылдам әрі жауапты жұмыс істеуге тәрбиелеу; мамандық таңдауға бағдар беру.
Дамытушылық
Қазіргі заман үрдістеріне сай дүниетанымды, белсенділікті дамыту және ресурсты үнемді пайдалануға дағдыландыру.
Сабақтың түрі
Дәстүрлі емес конкурс-сабақ
Қажетті құралдар
Мультимедиалық экран, плакаттар және қосымша көрнекіліктер
Пәнаралық байланыс
Биология, экология, қаржылық сауаттылық негіздері және т.б.
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру
Сабақ мақсаты мен жұмыс форматы түсіндіріледі, оқушылардың назарын тақырыпқа шоғырландыру ұйымдастырылады.
II. Қызығушылығын ояту
Қазіргі нарықтық экономика жағдайында менеджер — басқарушы мамандығының рөлі ерекше. Менеджер кәсіби білімді, іскер, әдіскер, психологиялық тұрғыдан жинақы, терең ойлайтын әрі өз өніміне нарықтық баға беруді білетін маман болуы тиіс.
Сабақтың идеясы
Бұл сабақта бірнеше өндіріс орны «менеджер-басқарушы» қызметіне конкурс жариялайды. Байқауға оқушылармен қатар салалық мамандар да қатысады.
Қатысатын мамандар
- Дәрігер-рентгенолог
- Дәрігер-физиотерапевт
- Мұғалім-биолог
- Полиция қызметкері
- Фотограф
Конкурс туралы бір апта бұрын хабарланып, жоспар түсіндіріліп, дайындалу ұсынылды.
III. Мағынаны тану (жоспар)
Қарастырылатын тақырыптар
- Ақ жарық сәулесі және оның физикалық қасиеттері
- Инфрақызыл сәулелер және олардың қасиеттері
- Ультракүлгін сәулелер
- Рентген сәулелері
- Радиоактивті сәулелер
Сайысқа қатысатын кәсіпорындар
- «Оптика» фирмасы (көзілдірік шығарады)
- «Инфра» фирмасы (түнде көруге арналған дүрбі, құрал-жабдық шығарады)
- Шам зауыты (электр шамдарын шығарады)
- Ақтөбе рентген зауыты (рентген аппараттарын шығарады)
- «Кескін» фирмасы (фотоаппарат және фотоқағаз шығарады)
Байқау құрылымы
1) Теориялық сайыс
Оқушылардың білімі тексеріледі, мамандар қосымша мәлімет береді.
2) Іскерлік сайыс
Тақырыптық маркетинг: плакат/жарнама арқылы өнімді таныстыру, қолданылу аясы мен өндіріс ерекшелігін көрсету.
IV. Ой-қозғау: теориялық сайыс
1-оқушы
Жарықтың толқындық қасиеті
Жарық әсерінің жарық көзінен қабылдағышқа берілуін түсіндіруге байланысты XVII ғасырда бір мезгілде екі түрлі теория қалыптасты: Ньютонның корпускулалық теориясы және Гюйгенстің толқындық теориясы.
Ньютон бойынша жарық — жарық көзінен жан-жаққа таралатын бөлшектер ағыны. Ал Гюйгенс жарықты кеңістікті толтыратын гипотетикалық орта — эфирде таралатын толқындар деп түсіндірді. Жарық шоқтары қиылыса отырып, бір-біріне неге әсер етпейтінін корпускулалық теориямен түсіндіру қиын болды, ал толқындық теория мұны салыстырмалы түрде оңай түсіндірді.
Маман
Дәрігер: көз, жақыннан және алыстан көргіштік
Көз — тірі оптикалық аспап. Ол адам мен жануарларға қоршаған ортаны тануға мүмкіндік береді. Көз алмасының тор қабығында нәрсенің кішірейтілген, шын және төңкерілген кескіні пайда болады.
Көздің негізгі бөліктері
- Қасаң қабық
- Көз бұршағы
- Нұрлы қабық
- Торлы қабық
- Көру жүйкесі
- Көз алмасының ішкі бөлігі
- Көз түбін тұтас жауып тұратын торлама
2-оқушы
Инфрақызыл сәулелер
Спектрдің қызыл ұшына қарай жылжығанда температураның артатыны байқалады. Осы қызу туғызатын электромагниттік толқындар инфрақызыл толқындар деп аталады.
Инфрақызыл сәулені кез келген қыздырылған дене шығарады, тіпті ол жарық шығармай-ақ қоюы мүмкін. Мысалы, үйді жылыту батареялары инфрақызыл сәуле шығарады, сондықтан оларды «жылулық толқындар» деп те атайды. Инфрақызыл толқындардың ұзындығы көзге көрінетін қызыл жарық толқынынан үлкен.
Инфрақызыл сәулелер лакпен боялған бұйымдарды, көкөніс пен жемістерді және т.б. кептіруде қолданылады.
Маман
Полиция қызметкері: түнде көру құралдары
Түнде көру құрылғылары көзге көрінбейтін инфрақызыл кескінді көрінетін кескінге түрлендіреді. Мұндай құрылғылар қараңғыда бақылауға мүмкіндік беретін дүрбілер мен оптикалық көзілдіріктер түрінде қолданылады.
3-оқушы
Ультракүлгін сәулелер
Спектрдің күлгін ұшынан әрі қарай толқын ұзындығы күлгін жарықтан да қысқа электромагниттік толқындар бар. Олар ультракүлгін толқындар деп аталады.
Ультракүлгін сәулелердің химиялық белсенділігі жоғары. Олар көрінбейді, көру бейнесін тудырмайды, бірақ көз торына және теріге күшті әсер етуі мүмкін.
Қауіпсіздік ескертпесі
Күннің ультракүлгін сәулелері атмосфераның жоғарғы қабаттарында әлсіз жұтылады. Сондықтан биік тауда ұзақ уақыт қара шыны көзілдіріксіз және қорғаныш киімсіз болуға болмайды.
Маман
Физиотерапевт: ультракүлгін шам және қолданылуы
Ультракүлгін сәуленің аз мөлшері емдік қасиетке ие. Ол организмнің өсуі мен нығаюына ықпал етеді, тіршілікке қажетті функцияларды жақсартады және орталық жүйке жүйесіне әсер етеді.
Сонымен қатар ультракүлгін сәулелер кейбір ауру тудыратын бактерияларды жояды, сондықтан медицинада залалсыздандыру және емдік мақсатта қолданылады.
4-оқушы
Рентген сәулелері: ашылуы және табиғаты
Рентген сәулелерін 1895 жылы неміс физигі В. Рентген ашты. XIX ғасырдың соңында аз қысымды газдардағы разрядты зерттеу физиктердің назарын ерекше аударды.
Катод сәулелерін зерттеу барысында Рентген фотопластина қара қағазға ораулы тұрса да, разрядтық түтікшенің маңында ағарғанын байқайды. Барийдің платинацианиді жағылған экранның да жарқырай бастағанын бақылайды. Экранның алдына қолын тосқанда, сүйектердің көлеңкелері көрінеді.
Ғалым бұл бұрын белгісіз, өтімді сәуле екенін түсініп, оны әуелде «Х-сәулелер» деп атады. Кейін бұл сәулелер «рентген сәулелері» деген атаумен ғылымда орнықты.
Маман
Рентгенолог: рентген түтігі және қолданылуы
Рентген сәулелерінің жұтылуы заттың тығыздығына тәуелді: тығыздығы жоғары болған сайын сәуле көбірек жұтылады. Сондықтан рентген сәулелерінің көмегімен адамның ішкі ағзалары мен сүйек құрылымын бейнелеуге болады.
5-оқушы
Жарықтың кванттық қасиеттері
ХХ ғасыр басындағы ең ірі жаңалықтардың бірі — жылулық сәуле шығару спектрінде энергияның үлестірілуін түсіндіру болды. Классикалық теория бұл құбылысты толық түсіндіре алмады: зат пен сәуле шығару арасында жылулық тепе-теңдікті сипаттауда теория мен тәжірибе арасында қайшылық пайда болды.
Осы мәселеге шешім іздеу барысында неміс физигі Макс Планк атомдар электромагниттік энергияны жеке үлестермен — кванттармен шығарады деп ұсынды. Әрбір кванттың энергиясы сәуленің жиілігіне тура пропорционал екенін көрсетті.
Планк ұсынған теория тәжірибемен дәл үйлесіп, тәжірибелік деректер арқылы Планк тұрақтысының мәнін анықтауға мүмкіндік берді.
Маман
Фотограф: фотоаппарат және бейне алу тәсілдері
Фотосурет түсіру және шығару тәсілдері, фотоаппараттың негізгі бөліктері мен жұмыс қағидалары таныстырылады.
V. Ой-тұжырымдау: іскерлік сайыс (жарнама)
Бұл кезеңде әр фирма өз өнімін қысқа әрі нұсқа жарнамамен таныстырады: қолданылу саласы, тұтынушыға пайдасы және өндіріс ерекшелігі көрсетіледі.
1) «Оптика» фирмасы — көзілдірік
Қыста да, жазда да көзіңізді қорғағыңыз келсе, біздің фирма шығарған көзілдіріктерді таңдаңыз. Сәнді әрі ыңғайлы үлгілерді қаладағы оптика дүкендерінен таба аласыз. Көздеріңіз нұрлы, денсаулықтарыңыз мықты болсын!
2) «Инфра» фирмасы — түнде көруге арналған дүрбі
«Инфра» фирмасы жасаған дүрбілер арқылы әлемді түнде де, күндіз де анық көре аласыз. Қараңғыда бақылауды жеңілдететін сенімді құралды таңдаңыз.
3) Шам зауыты — электр шамдары
Түнде күндізгідей жарық беретін, тұрмыста қолайлы шамдарды біздің зауыт шығарады. Келіңіздер, көріңіздер, таңдаңыздар!
4) Ақтөбе рентген зауыты — рентген аппараттары
Республикаға танымал Ақтөбе рентген зауыты шығарған аппараттарды таңдаңыз. Сапалы техника — дәл диагностикаға қадам. Қапы қалмаңыз!
5) «Кескін» фирмасы — фотоаппарат және фотоқағаз
«Кескін» фирмасы қуанышты сәттеріңізді есте сақтауға көмектеседі. Бізде сапасы жоғары фотоаппараттар мен фотоқағаздар бар.
VI–VIII. Қорытынды бөлім
VI. Конкурсты қорытындылау
Оқушыларға «менеджер-басқарушы» және «маркетинг» ұғымдары түсіндіріледі.
Маркетинг ұғымы
Маркетинг — ағылшын тіліндегі market (нарық, базар) сөзінен шыққан термин.
VII. Оқушыларды бағалау
Теориялық жауаптар, қолданбалы мысалдар және іскерлік сайыстағы таныстырылым сапасы бойынша бағалау жүргізіледі.
VIII. Үй тапсырмасы
РАФТ әдісі бойынша жазба жұмысы (Role–Audience–Format–Topic).