Мұның бәрі - надандық, ақымақтықтың әсері
Абайдың жиырма алтыншы қара сөзі
Қазақ ішінде біреудің аты озып келсе, балуаны жығып түссе, құсы іліп алса, иті өзгеден озып барып ұстаса — жұрт есі шығып қуанады. Білмеймін, содан артық қуаныш бар ма екен? Сірә, жоқ та шығар.
Мақтанның мәні қайда?
Бірақ осы қуаныштың қазақ ортасында орны бар ма? Бір хайуанның өнері артылғанына, не бір бөтен адамның жығып-жыққанына мақтанудың жөні не? Озып келген — өзі емес, алып келген — өзі емес, жығып түсірген — өзі де емес, баласы да емес.
Мұның бәрі — қазақтың қазақтан басқа жауы жоқтай, титтей нәрсені үлкен іс қылған кісідей болып, қуанғансынып, «өзгені ызаландырып қояйын» деуі.
Ыза қылу — ақылға да, шаруаға да теріс
Біреуді ызаландыру — шариғатта харам, шаруаға залал, ақылға теріс. Әншейін біреуді ыза қылудың несін дәулет көріп қуанады?
Жә, олай болса, ыза болған адам соншалық неге жер болып қалады? Жүйрік ат — бірде бұл елде, бірде ол елде болатын нәрсе. Қыран құс та, жүйрік ит те — бірде оның қолына, бірде мұның қолына түсетін нәрсе. Күшті жігіт те үнемі бір елден ғана шыға ма? Кейде ана елден, кейде мына елден шығады.
Кездейсоқтыққа құл болма
Мұның бәрін адам өз өнерімен жасап алған жоқ. Бір озып, бір жығып жүрген кісі үнемі озып, үнемі жығып жүрмейді. Соның бәрін біле тұра, жерге кіргендей болып, бір арамдығы не жамандығы ашылғандай несіне ұялып, қорланады?
Надандықтың белгісі
Осыдан-ақ білесіз: надан ел қуанбас нәрсеге қуанады. Қуанғанда да не айтып, не қойғанын, не қылғанын өзі білмей, есі шығып, бір түрлі мастыққа ұрындырады.
Сондай-ақ ұялғандары — ұялмас нәрседен ұялады, ал ұяларлық нәрседен ұялмайды. Мұның бәрі — надандық пен ақымақтықтың әсері.
«Рас» деп қойып, ертең ұмыту
Бұларды айтсаң, кейбіреуі «рас, рас» деп ұйыған болады. Бірақ оған сене көрме: ертең-ақ ол да әлгілердің бірі болып кетеді.
Көңілі мен көзі жетіп тұрса да, хайуан секілді әуелгі әдетінен бойын тоқтата алмайды: тиянақсыздыққа түседі, ешкім тоқтатып, ұқтыра алмайды.
Әдеттің кісені
Не жаманшылық болса да, әдет қылған соң, қазақ ол әдетінен еріксіз қорыққанда ғана немесе өлгенде ғана тоқтайды. Болмаса, ақылына жеңдіріп, «мұным теріс екен» деп біліп, ойланып, өздігінен тоқтаған адамды көрмейсің.
Ескерту: Абайдың басқа да қара сөздері бар.