Әлем немесе Ғарыш - Жерді қоршаған бүкіл дүние
Ғарыш дегеніміз не?
Жерді қоршаған бүкіл дүние Әлем немесе ғарыш деп аталады. Бұл тақырыпта біз Жердің ғарыш денесі екенін, жұлдыздар мен ғаламшарлардың айырмасын, Күн жүйесінің құрылымын, Галактиканың неден тұратынын және ғарыштан алынатын ақпараттың адам өмірі мен шаруашылық үшін маңызын қарастырамыз.
Білімдік мақсат
Ғарыш туралы жан-жақты түсінік беру: Күн жүйесі, аспан денелері, галактика және ғарыштық деректердің қолданылуы.
Дамытушылық мақсат
Оқушылардың дүниетанымын кеңейту, ойлауын және шығармашылығын дамыту.
Тәрбиелік мақсат
Зерделілікке, ынтымақтастыққа, ізденімпаздыққа және жауапкершілікке тәрбиелеу.
- Сабақ типі
- Жаңа сабақ
- Сабақ әдістері
- Түсіндіру, баяндау, сұрақ-жауап, түртіп алу
- Пәнаралық байланыс
- Жаратылыстану, музыка, ана тілі
- Көрнекіліктер
- Слайдтар, кітаптар, «Балдырған» журналдары
Психологиялық дайындық
Аспан — аспан арайлым,
Қызыға саған қараймын.
Сені көзбен шоламын,
Мен ғарышкер боламын.
Жаңа тақырып: Жер — ғарыш денесі
Жұлдыздар туралы
Бұлтсыз, ашық, айлы түнде аспанда сансыз жұлдыздың жарқырап тұрғанын көресің. Жұлдыздар Жерден өте алыс орналасқандықтан, бізге кішкентай жылтыраған ноқат сияқты болып көрінеді. Жай көзбен аспаннан шамамен 3 мыңға жуық жұлдызды байқауға болады. Ал қазіргі құралдармен есепке алынған жұлдыздар саны миллиондарға жетеді. Ғалымдар олардың жалпы саны миллиардтардан да асуы мүмкін екенін айтады.
Негізгі анықтама Жұлдыз — газдан тұратын аспан денесі.
Жерге ең жақын жұлдыз — Күн. Күн, Ай және Жер — ғарыштық денелер.
Ғаламшарлар және Күн жүйесі
Күнді ірі аспан денелері — ғаламшарлар айналып жүреді. «Ғаламшар» сөзі «адасушы жұлдыз» деген мағынаны білдіреді. Ғаламшарлар өздігінен жарық шығармайды: олар Күн сәулесін шағылыстыру арқылы ғана жарқырап көрінеді. Ал жұлдыздардың айырмашылығы — олар өзінен жарық шығара алады.
Күн жүйесі
Күн, оны айналып жүретін ғаламшарлар және олардың серіктері Күн жүйесін құрайды.
Кең ауқымды құрылым
Күн жүйесі — ғарыштың өте шағын бөлігі. Ол Галактика деп аталатын жұлдыздар жүйесінің құрамына кіреді.
Ғарыш кеңістігі және қашықтық өлшемі
Ғарыш кеңістігінде шек жоқ. Аспан денелері бір-бірінен соншалық алыс орналасқандықтан, олардың арақашықтығын километрмен өлшеу әрдайым ыңғайлы бола бермейді. Сондықтан кейде қашықтықты сипаттауда жарықтың таралу жылдамдығы өлшем ретінде қолданылады.
- Жарық секундына шамамен 300 000 км жылдамдықпен таралады.
- Күннен Жерге жарық 8 минуттан астам уақытта жетеді.
Ғарыштың құрамдас бөліктері
- Жұлдыздық жүйелер — галактикалар
- Галактикалардың арасындағы бос кеңістіктер
- Әлемдік шаң-тозаң және газ шоғырлары
- Әлемнің түкпір-түкпірінен таралатын түрлі сәулелер
Тізбек түрінде қарастырсақ: Жер шары → Күн жүйесі → Галактика → Галактикалар тобы → Әлем (Ғарыш)
Ғарышты зерттеу және оның пайдасы
Алғашқы қадамдар
Ғарышқа жол алғаш рет 1957 жылы 4 қазанда Жердің жасанды серігі ұшырылған кезде ашылды. Бүгінде Жерді айнала жүздеген серік ұшып жүр.
Жер серіктері не үшін керек?
- Бұлттардың қозғалысын бақылап, ауа райын болжауға көмектеседі.
- Мұхиттағы ірі кемелерді қадағалап, апат кезінде дабыл сигналын қабылдап, жерге жеткізеді.
- Телефон және теледидар хабарларын таратуға қатысады.
- Қазба байлықтарды іздеуге көмектеседі.
Ғарышқа сапар: маңызды деректер
- 1961 12 сәуір — Ю. А. Гагарин ғарышқа ұшты.
- 1991 2 қазан — Т. О. Әубәкіров ғарышқа ұшты.
- 1994– Т. Мұсабаев ғарышқа 3 рет ұшты.
- 2015 2 қыркүйек — Айдын Айымбетов ғарышқа ұшты. Сол күні Астана уақытымен 10:37-де Байқоңырдан «Союз-ТМА-18М» кемесі ұшырылып, Халықаралық ғарыш стансасына кезекті экспедиция аттанды.
Түртіп ал: негізгі ұғымдар
Ғаламшар
«Адасушы жұлдыз» деп аталады; өздігінен жарық шығармайтын, салқын аспан денесі.
Күн жүйесі
Күн және оны айналып жүретін ғаламшарлар мен олардың серіктерінің жиынтығы.
Әлем (Ғарыш)
Жерді қоршаған бүкіл дүние.
Галактика
Миллиардтаған жұлдыздардан тұратын, құрамында газ бен шаң шоғырлары болатын алып жұлдыздық жүйе.
Ой сергіту: қиял әлемі
«Ертегілер әлемі»
Қиялға ерік беріп, ғарыш әлемін елестет: «Көңілді ғарыш әткеншегі» сияқты ойындар арқылы тақырыпты жеңіл әрі қызықты түрде бекітуге болады.
Сен білесің бе? (Сұрақтар)
- «Ғаламшар» сөзі грекше қалай аталады?
- Өзінен жарық шығармайтын салқын денелер қалай аталады?
- Жердің серігін ата.
- Жарық секундына неше км жылдамдықпен таралады?
- Күн жүйесіндегі тіршілік бар жалғыз ғаламшар қайсы?
- Жердің алғашқы жасанды серігі қашан ұшырылды?
- Қазақ ғарышкерлерін ата.
- Жерді қоршаған бүкіл дүние қалай аталады?
Еске салу: 12 сәуір — Ғарыш күні.