Ноғайды көрсе, оны да боқтап күлуші еді: түйеден қорыққан ноғай, атқа мінсе - шаршап, жаяу жүрсе - демін алады, ноғай дегенше, ноқай десеңші, түкке ыңғайы келмейді, солдат ноғай, қашқын ноғай, башалшік ноғай деп
Абайдың екінші қара сөзі
Абай бұл сөзінде бала күнгі ұғым мен кейінгі пайымды салыстырып, өзге жұртты мазақтауға үйренген әдеттің түбінде надандық пен өз-өзіңді алдау жатқанын ашып көрсетеді. Тілге жеңіл күлкі мен орынсыз мысқыл уақыт өте келе өзіңді кемітетінін, ал шынайы өлшем — еңбек, өнер, тәртіп, білім екенін меңзейді.
Бала күнгі естіген сөздер және жалған мақтан
Абай бала кезінде қазақтың «сартты» көрсе күлгенін, әртүрлі келемеж сөз айтып, «антұрған жұрт» деп мазақ қылғанын естіп өскенін айтады. Сол сияқты ноғайға да, орысқа да табылатын тұрпайы теңеулерді қызық көріп, өзі де соған ергенін жасырмайды.
Сол кезде оның ойына бір ғана тұжырым қонады: «Бізден басқа халықтың бәрі жаман, ең тәуір халық — біз». Бұл — дәлелге емес, дағдыға сүйенген жалған сенім.
Абай осы сәтті еске ала отырып, адамның бала көңілі қате пікірге тез иланып, көптің күлкісін «ақиқат» деп қабылдайтынын аңғартады.
Уақыт өте келген түсінік: өлшем — іс пен өнеге
Сарт жайындағы байқау
Кейін Абай сарт жұртының егін екпеген жері, шығармаған жемісі, жүрмеген сауда жолы, істемеген шеберлігі жоқ екенін байқайды. Өз тіршілігін түзеп, шаруасын жолға қойған, бір-бірімен бос жауласпай, бейнетке бейім елді көріп, бұрынғы мазақтың негізсіз екенін түсінеді.
- Егін мен өнім — тұрақты еңбек белгісі.
- Сауда мен шеберлік — кәсіптің, икемнің өлшемі.
- Ішкі тәртіп — елдің берекесін ұстайды.
Ноғай жайындағы байқау
Ноғайға қараса, солдаттыққа да, кедейлікке де, қазаға да шыдайтынын айтады. Дінді ұстап, медресе сақтап, білім мен тәртіпті қатар ұстауға тырысатынын, еңбек қылып мал табудың да жолын білетінін атап өтеді.
Абай үшін «шыдам» — дәрменсіздік емес, мінездің беріктігі; ал «еңбек» — тіршіліктің тірегі.
Орыс жайындағы байқау
Орыс туралы да бұрын айтылатын күлкілі өсектердің орнына, шын ахуалды көреді: өнер мен білімге келгенде өзгелердің ілгері екенін, ал қазақтың өз бойындағы осалдықтың салдарынан «құл мен күңнен де төмен» күйге түсу қаупі барын қатты айтады.
Мұнда Абайдың қынжылысы басқа жұртты жамандау емес, өз жұртын ояту ниетінен туады.
Негізгі түйін: мазақ — өлшем емес
Абайдың ең ащы сұрағы осы жерден шығады: бұрынғы мақтан, бұрынғы қуанып күлген сөз қайда? Кеше біреуді келемеж еткен күлкі бүгін өзіңнің кемшілігіңді жасыра алмайды.
Мінез
Көрінгенді мазақтау емес, өзіңді түзеу.
Өлшем
Еңбек, өнер, білім, тәртіп.
Ниет
Тәкаппарлық емес, ояну мен ілгерілеу.
Қорытынды ой
Бұл қара сөз — өзгені кемсіту арқылы өзіңді көтерем деу бекершілік екенін еске салатын өткір айна. Абайдың түйіні анық: халықтың қадірі — даурыққан сөзінде емес, еңбек пен өнерге ұмтылған ісінде.
«Абайдың басқа да қара сөздері» — осы ойды әр қырынан толықтыратын терең дүниелер.