Көк қалпақ

Сабақтың мақсаттары

Сабақ форматы

Сабақ барысы: «Ойлаудың алты қалпағы»

Ақ қалпақ: тарихи фактілер

1. Қазақстан аумағында өмір сүрген Ақ Орда, Әбілхайыр хандығы, Моғолстан және Ноғай Ордасының әлеуметтік-экономикалық әрі этникалық жағдайы Қазақ хандығының құрылуына алып келген тарихи алғышарттарды қалыптастырды.

2. Тарихшы М. Х. Дулати «Тарих-и Рашиди» еңбегінде 1465–1466 жылдары Жәнібек пен Керейдің осы хандықтан бөлініп кеткенін жазады. Көшудің басты себептерінің бірі — 1457 жылы Әбілхайыр ханның қалмақ ханы Үз-Темірден жеңілісінен кейін өзін қолдамаған сұлтандарға жаза қолдануы. Бұған қарсы болған Жәнібек пен Керей өз ру-тайпаларын Жетісуға бастап көшеді.

3. Қазақ хандығы құрылған сәттен бастап саяси жағдайын нығайтуға ұмтылды. 1470 жылдан бастап Жәнібек пен Керей Түркістан аймағындағы ата қоныстарын қайтаруға кірісті. 1465 жылы Әбілхайыр ханның қаза болуы билік үшін күресті күшейтті. Осы кезеңді тиімді пайдаланған Қазақ хандығы Оңтүстік Қазақстандағы Сығанақ, Сауран секілді қалаларды өз ықпалына алды.

4. Хандықтың саяси ықпалы XVI ғасырдың 50-жылдарынан бастап Қасым ханның ұлы Хақназар хан (1548–1580) тұсында күшейді. Орта Азияда болған ағылшын көпесі А. Дженкинсон мұсылман халықтарының ішінде саны ең көп әрі күші басым халықтың қазақтар екенін, олардың Ташкентке жасалған шабуылдарға қатысып, керуендердің еркін қозғалысына кедергі келтіргенін атап өтеді.

Қызыл қалпақ: жекелей бағамдау

1. Керей мен Жәнібектің Әбілхайыр ханнан бөлініп, Жетісуға бет алуы бір ғана оқиғамен түсіндірілмейді. Бұл қадамның түпкі себептері тереңде жатыр: ең алдымен, хандық ішіндегі әлеуметтік-экономикалық қайшылықтардың күшеюі. Ортағасырлық авторлардың деректерінде халықтың өз билігіне разы болмай көшуі жиі кездеседі, алайда дәл осы үдеріс Қазақ хандығы сияқты жаңа мемлекеттік құрылымның пайда болуына мүмкіндік берді.

2. Көштің Жетісуға бағытталуы кездейсоқ емес: бұл өңірде ертеден келе жатқан этникалық жақындық пен байланыс басым болды. Сол себепті жергілікті қазақ тайпалары мен көшіп келген тайпалардың бір аймаққа шоғырлануы қазақ халқының қалыптасуын және жеке хандықтың құрылуын жеделдетті. Қоныстану орны ретінде Қозыбасы мен Шу өңірі аталады.

3. Қоныс аударушылар саны бастапқы кезеңде 200 мың адамға дейін жеткені айтылады. 1465–1466 жылдары жасы үлкен Керейді ақ киізге отырғызып, хан көтеру арқылы Қазақ хандығының негізі қаланды. Бұл оқиға қазақ тарихында ғана емес, Еуразия кеңістігіндегі ірі тарихи құбылыс ретінде бағаланады: Қазақ хандығы «қазақ» атауымен әлемге таныла бастады.

4. XV–XVII ғасырларда хандықтың ең жоғарғы билеушісі — хан. Ол сұлтандар мен билердің сүйенішіне арқа сүйеп басқарды. Хандық билік мұрагерлікпен беріліп, таққа тек сұлтан атағы бар адам ғана отыра алды. Аға сұлтан мәртебесі Шыңғыс әулетіне тиесілі саналды.

5. Дәстүр бойынша хан сайланатын адамды ақ киізге отырғызып, ең беделді сұлтандар мен билер оны үш рет көтеріп, «хан, хан, хан» деп жариялаған. Кейін ақ киізді тәбәрік ретінде бөлісіп алған.

   Ханның негізгі құқықтары мен міндеттері

   • Мемлекет жеріне билік жүргізу.
   • Соғыс жариялау, билік жүргізу және әскер басқару.
   • Шетелдермен келіссөз жүргізу.
   • Өлім жазасын тағайындау немесе кешіру.
   • Заң шығаруға және бұйрық беруге бастамашылық жасау.

Қара қалпақ: проблемалар мен теріс салдарлар

1. Хандық ішінде тақ пен билік үшін талас жиі орын алды. Мысал ретінде XVII–XVIII ғасырлардың 30-жылдары шамасында Есім, Тұрсын, Абылай секілді сұлтандардың ықпалы күшейіп, саяси бытыраңқылық белгілері байқалғаны айтылады. Өзбек ханы Инамқұл Тұрсынды хан деп жариялап, Ташкентке билеуші етіп тағайындаған. Бұл әрекеттер Есімге қарсы бағытталды. Ақыры Есімнің Тұрсынды өлтіруімен аяқталған оқиға тарихта «Қатаған қырғыны» атауымен белгілі.

2. Қазақ қоғамы әлеуметтік құрамы жағынан екі үлкен топқа жіктелді: ақсүйектер және қараша халық. Ақсүйектерге Шыңғыс әулетінен тараған төрелер (оғландар), сондай-ақ қожалар жатты. Олардың бір саты төменінде ру-тайпа ортасынан шыққан билер, бай-шонжарлар, батырлар, ақсақалдар болды. Қарапайым халық сұлтандардың атын атамай, «төре» немесе «тақсыр» деп құрмет көрсеткен.

3. Қазақ қоғамының құқықтық өмірінде «Жеті жарғы» нормалары орнықты. Онда этностық құрамға енген ру-тайпалардың әдет-ғұрып құқығы негізге алынды. Кей деректерде «Жеті жарғы» бойынша хан мен билер пайдасына халықтан жыл сайын жиырма малдан бір бас жиналғаны айтылады. Кісі өлтіру ісінде «қанға-қан», кек қайтару қағидаты сақталып, жаза адамның тегіне қарай әртүрлі қолданылған.

4. Тарихшы Құрбанғали Халиди нұсқасында Абылай хан туралы пікірлер біркелкі емес: халық жадында оның озбырлық әрекеттері жайлы әңгімелер сақталғаны көрсетіледі. Солардың бірі — Қазыбек бидің інісі Ботақанды тірідей көмдіріп өлтірді деген оқиға. Бұл оқиғаға қатысты Көтеш ақынның Абылайға арнаған өлең жолдары және Жанақ ақынның (1770–1856) Рүстем төреге айтқан сөздері мысалға келтіріледі.

   Дерек ретінде келтірілетін өлең үзінділері

   Абылай, Ботақанды сен өлтірдің,

   Есіл ер, жазығы жоқ, неге өлтірдің?

   Хан басын қарашаңмен даулы қылып,

   Үстіне ақ орданың қол келтірдің.

   Ботақанды Абылай өлтірем деп,

   Заманы бола жаздаған алмағайын.

   Сол себепті, сен тұрмақ атаңның да

   Көкшетаудан табаны кеткен тайып.

Сары қалпақ: оң тұстар мен маңызы

Жасыл қалпақ: шығармашылық ұсыныстар

Көк қалпақ: қорытынды және рефлексия