Құрманғазы - күй атасы
Сабақтың мақсаты мен міндеттері
Сабақтың мақсаты — баланың ішкі жан дүниесін музыканың құдіретті тілі арқылы ашу және өмірге деген көзқарасын қалыптастыру.
Білімділік
Қорқыт ата туралы аңыздармен таныстыру, қобыз аспабының дыбыстық ерекшелігін түсіндіру.
Дамытушылық
Аңыз күйлерін түсініп, тұжырым жасауға жағдай туғызу; ой мәдениетін дамыту.
Тәрбиелік
Халық ауыз әдебиеті мен ұлттық өнерге құрметпен қарауға, тыңдай білу мәдениетін қалыптастыру.
- Сабақтың типі
- Жаңа білімді меңгеру сабағы
- Сабақтың әдістері
- Эвристикалық, іздену
- Сабақтың жабдықтары
- Қорқыт ата портреті, плакаттар, үнтаспа
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Сыныптың сабаққа дайындығын тексеру, көңіл күйді орнықтыру.
II. Білімді белсенді меңгеруге дайындау
- Музыка әуенімен сәлемдесу.
- «Салауат» әнін орындау.
- Сабақтың мақсатымен таныстыру, жоспарды хабарлау.
III. Үй тапсырмасын тексеру
Мазмұндау
Қ. Сағырбаевтың өмірі мен шығармалары.
Орындау
«Домбырасыз сән қайда» әні.
«Жеті саз» ойыны (сұрақтар)
- 1) Музыкалық бейне дегенді қалай түсінесің?
- 2) Қандай өнер түрлерін білесің?
- 3) Құрманғазының туып-өскен жерін ата.
- 4) Құрманғазының қандай күйлері бар?
- 5) Үнтаспадағы әуен таныс па?
- 6) Құрманғазы кімдерге қарсы күресті?
- 7) Ән әуенін мұқият тыңдап, ажырат.
Ребус шешу
«Құрманғазы — күй атасы».
Кіріспе сөз
Бүгінгі сабағымыз қобыз аспабында өмір жырын толғаған ұлы бабамыз — «Күй атасы — Қорқыт» атаға арналады.
IV. Жаңа білімді меңгеру
Қорқыт ата — кім?
Қорқыт — оғыз-қыпшақ, түркі халықтарына ортақ тұлға. Ол — әйгілі жырау, күйші, қобызшы; оғыз-қыпшақ ұлысынан шыққан бақсы, абыз. Халқының бақыты үшін «Жерұйықты» іздеп, көптің мүддесін көздеген.
Қорқыттың дүниеге келуі туралы аңыз
Аңыз бойынша, Қорқытты көтерген анасы құланның жаясына жерік болыпты. Ол жыл сайын бір рет толғатып, баланы үш жыл тоғыз күн көтереді. Нәресте дүниеге келер сәтте тоғыз күн толғақ болып, жер бетіне үш күн, үш түн қараңғылық түсіп, қара жаңбыр мен дауыл соғып, елді үрей билейді. Бала ана құрсағынан туа сала тіл қатып сөйлей бастайды. Жиналған жұрт: «Бұл ерекше қасиетпен келіп, бәрімізді қорқытты, аты Қорқыт болсын», — деп ат қояды.
Қорқыт туған кезінде,
Қара аспанды су алған,
Қара жерді құм алған.
Ол туғанда ел қорқып,
Туғаннан соң қуанған.
Өмірдің өткіншілігі және «өлмеудің жолын» іздеу
Қорқыт жиырма жасқа толғанда түсінде «қырықтан артық жасамайсың» деген аян естиді. Осыдан кейін ол дүниенің пәнилігін ойлап, өлмеудің жолын іздейді: Желмаясына мініп, әлемнің төрт бұрышын аралайды. Қайда барса да, қазулы көрге жолығып, «Бұл кімнің көрі?» деп сұрағанда, «Қорқыттың көрі» деген жауап алады.
Ақырында туған жері — Сырдария бойына оралып, қарағайдан қобыз жасап, «өлмес өмір» күйін тартады. «Күй атасы — Қорқыт» деген ұғым осылай тараған. Аңызда ол Сырдарияның бетіне кілем төсеп, күй тартқанда, дүниедегі тіршілік атаулының бәрі елітіп тыңдағаны айтылады.
Қобыздың пайда болуы туралы аңыз
Қорқыт жасынан ұғымтал, құйма құлақ болып өсіп, сол кездегі аспаптардың бәрінде шебер ойнаған. Бірақ ол табиғат құбылыстарының, адам мен жануар дауыстарының үнін жеткізетін жаңа аспап жасауды армандайды. Ұзақ толғанып, қарағайдан аспаптың нобайын жасайды, алайда әрі қарай қалай жетілдіруді білмей қиналады.
Бір күні қалғып кеткенде түсіне періште кіріп, кеңес береді: шанақ — түйе терісінен, тиек — ортекенің мүйізінен, ішек — бесті айғырдың құйрық қылынан тартылуы керек екенін айтады. Оянған соң Қорқыт осының бәрін жасап, қобыздың үнін «сөйлетеді».
Қарағайдың түбінен қайырып алған қобызым,
Үйеңкінің түбінен үйіріп алған қобызым,
Желмаяның терісін шаңақ қылған қобызым,
Ортекенің мүйізін тиек қылған қобызым,
Бесті айғырдың құйрығын ішек қылған қобызым.
Құлағыңды бұрайын,
Осы айтқаным болмаса,
Қайырып жерге ұрайын.
Қобыздың құрылымы (тірек-сызба)
- Басы
- Құлағы
- Ойығы
- Ішегі
- Тиегі
- Шанағы
«Қорқыт ата кітабы» туралы деректер
«Қорқыт ата кітабының» біздің заманымызға жеткен екі нұсқасы белгілі: бірі — 1815 жылы анықталған Дрезден нұсқасы, екіншісі — Ватикан (Италия) нұсқасы. Бұл мұраны тануда шығыстанушы В. В. Бартольдтың еңбегі зор: ол 1894–1904 жылдары жырдың төрт тарауын орыс тіліне аударды.
Кітаптың толық нұсқасы 1962 жылы В. М. Жирмунский мен А. Н. Кононовтың редакциясымен КСРО Ғылым академиясы баспасынан жарық көрді. Әдебиеттанушылар Ә. Марғұлан, Ә. Қоңыратбаев, М. Жолдасбеков және Еуропа зерттеушілері еңбекті жыр тілімен жазылған, жыр үлгісіндегі мұра ретінде бағалаған.
Қорқыт бабаның бейіті мен ескерткіші
Қорқыт бабаның бейіті Сырдария жағасында, Қызылорда облысындағы Қорқыт станциясынан шамамен 5 шақырым жерде орналасқан. Деректерде Қорқыт 95 жасында қайтыс болғаны айтылады. Көп жыл бойы халық бұл жерге келіп, шырақ жағып, тәу еткен.
1952 жылғы су тасқынында бейіттің бір қабырғасы құлаған. 1980 жылы архитектор Бек Ибраевтың жобасымен қыл қобыз бейнесіндегі ескерткіш бой көтерді. Ескерткіш желмен бірге ыңылдап, үн шығаратын ерекшелігімен танымал. Ол Қызылорда облысы, Қармақшы ауданының теміржол станциясына жақын маңда орналасқан.
Ескерткіш
Көрнекілік ретінде ескерткіш суретін қолдануға болады.
Қорқыт күйлері және дәстүр жалғастығы
Қорқыт баба күйлерінің дәстүрін жалғастырған өнерпаздар қатарында Ықылас Дүкенұлы, Нышан Шәмекұлы, Жаппас Қаламбаев, Дәулет Мықтыбаев аталады. Қорқыттың 20-дан астам күйі бар.
Қорқыттың нақыл сөздері
Бұл нақылдар Қорқыттың күйшілігімен қатар ақын-жыраулық болмысын да танытады. Ғасырлар бойы ауызша тарағандықтан, нұсқаларында аздаған айырмалар кездесуі мүмкін.
- «Ата даңқын шығарып, өзінің тегін қуған балаға ешкім жетпейді».
- «Өтірік сөз өрге баспайды».
- «Кімнің батыр, кімнің бақыл екенін жырау білер».
- «Өлмейтін өмір кілті — өнерде».
Ат тұяқты келеді, ақыл тілді келеді.
Ат шалдықпай жол бітпес, қанжар тимей жау қайтпас.
Анасыз қыз ақылға жарымас, әкесіз ұл сыйға жарымас.
Тай төбесі құл болмайды, күйеу бала ұл болмайды.
Музыка тыңдау: «Ұшардың ұлуы» (аңыз мазмұны)
Аңызда бір жесір кемпірдің жалғыз ұлы болады. Ол — құс салып, ит жүгірткен аңшы, саятшы. Оның «Ұшар» атты жүйрік тазысы және желмен жарысқан тұлпары бар екен. Күндердің күнінде жігіт кенеттен қайтыс болып, дәстүр бойынша жерленгеннен кейін ел қоныс аударып кетеді.
Жаңа жерге көшкен соң анасы баласынан қалған көз — тазыны іздейді, бірақ таппайды. «Ескі жұртта қалған болар» деп бұрынғы қонысқа оралса, Ұшар иесін қимай, мола басында аспанға қарап, сай-сүйегі сырқырай ұлып отырады. Мұны көрген ана:
«Жалғызымнан айырылдым,
Қанатымнан айырылдым.
Ұшар, Ұшар — кә, кә…»
Осыдан кейін шығарманың мазмұны мен музыкалық әсері талданады: әуеннің қайғы-мұңды бояуы, дыбыс бояуы және образдық шешімі айқындалады.
V. Жаңа білімді бекіту
Пысықтау сұрақтары
- 1) Қорқыт атаның ескерткіші қай жерде орналасқан?
- 2) Анасы Қорқытты құрсағында қанша уақыт көтерген?
- 3) Қобызға алғаш тіл бітіріп, үнін күй етіп сөйлеткен өнер иесі кім?
- 4) Қорқыт кім болған?
- 5) Қорқыт күйлерін жалғастырушыларды ата.
Венн диаграммасы
Тақырып: Құрманғазы мен Қорқытты салыстыру (ортақ және дара белгілері).
Ән айту
«Жас дәуірдің түлегіміз» (И. Нүсіпбаев).
Бағалау
Оқушылардың сөз қолданысы, жауаптарының дәлдігі және ой қорыту деңгейі ескеріле отырып қорытынды баға қойылады.
VI. Үй тапсырмасы
Қорқыт және қобыз туралы, сондай-ақ қобызға арналған аңыз күйлер жөнінде қосымша деректер жинау.