Еламан образы - типтенген жиындық образ
«Қан мен тер» трилогиясының сюжеттік-композициялық желілері бір бағытта өрістегенімен, авторлық, лирикалық шегіністер роман оқиғаларын жаңа сапалармен толықтырады. Олар қаһарманның есею үдерісін ашатын әрекеттердің психологиялық негізін айқындайтын маңызды детальдар қызметін атқарады.
Осы тұста «Қан мен тер», «Ботакөз», «Тоқаш Бокин», «Жолдастар», «Өмір мектебі», «Ақ Жайық» секілді шығармаларға ортақ бір белгі анық байқалады: бір тартыс аяқталмай жатып, екінші қақтығыс арқау болып, оқиғалар алмасып, күрделі композициялық өрімге түседі.
Дәуірдің көркем панорамасы
«Қан мен терде» ХХ ғасырдың алғашқы жиырма жылы, революциялық дәуірдің дүмпуі, сілкіне де бұлқына бастаған Арал өңірі суреттеледі. Революция рухымен ояна бастаған, таптық күреске бет алған қазақ халқының қоғамдық көңіл-күйі кең тыныспен беріледі.
Осындай дәуірді әдебиетте эпикалық қуатпен сомдауға кіріскен Әбдіжәміл Нұрпейісов нені тірек етті, нені үлгі тұтты? Бұл жерде еріксіз Михаил Шолохов еске түседі. Шолохов «Тынық Донға» кіріскенде Лев Толстойдың «Соғыс және бейбітшілік» секілді эпопеялық үлгісіне сүйенсе, Нұрпейісов «Қан мен тер» трилогиясын бастағанда тарихи-революциялық эпопеяның ірі үлгісі ретінде Шолоховтың «Тынық Дон» тәжірибесін көз алдына ұстағаны байқалады.
Еламан мен Григорий: ұқсастық пен даралық
«Тынық Донның» қаһарманы — Дон қазағы Григорий Мелехов, ал «Қан мен тердің» қаһарманы — балықшы Еламан. Оларды туыстастыратын — тағдыр: екеуі де шырғалаңнан шындық іздейді, екеуі де халық ортасынан шыққан.
Дегенмен бұл — бірін-бірі қайталау емес. Әрқайсысы өз әлемі, өз болмысы бар жеке тұлға. Еламан образын жасауда Нұрпейісов Шолохов тәжірибесіне назар аударғаны анық: Шолоховтың құдіреті — Мелехов секілді әрі дара, әрі жалпы адам табиғатына тән қайшылықтары мол динамикалық характерді жасауында.
Нұрпейісов та кейіпкер жанына дәл солай үңіледі: оның қаһарманы манекен емес, қатып қалған қалып емес; өзгеріп отыратын, құбылып, кейде өзімен-өзі қайшылыққа түсетін тірі характер. Бірақ Еламан — байырғы қазақы ортадан шыққан кедей, сауатсыз, батырлығы да, айрықша таланты да жоқ қарапайым жігіт. Ол басынан аштық, қорлық, қасірет өткізсе де, ұзақ уақыт бойы айналасында не болып жатқанын, өзінің неге бақытсыз екенін толық ұғына бермейді.
Еламанның типтік табиғаты
Еламан — типтенген, жиынтық образ. Оның «көңіл көзі» бірте-бірте ашылады; ішкі түлеу жолы ұзақ, ауыр тәжірибелер арқылы іске асады.
Психологиялық дәлелдеме
Тәңірберген, Кәлен, Ақбала секілді кейіпкерлер де шындыққа сай көркем дәлелдемемен, психологиялық тереңдікпен мінезделеді.
Үйрену мәдениеті: ықпал және тәуелсіздік
Нұрпейісовтің Шолоховтан үйренгені — алдымен адам характерінің диалектикасын тану және әлеуметтік орта мен тарихи дүмпудің адам болмысына әсерін терең көрсету. Яғни бала күннен қалыптасқан мінез қырларының революция мен азамат соғысы кезінде түбегейлі өзгерген халық өмірімен тоғысып, күрделі күйге түсуін суреттеу тәсілі.
Бірақ Нұрпейісов кейіпкерлері Шолохов образдарының көшірмесі емес. «Қан мен тер» қаһармандары — қазақтың қалың ортасы: малшылар, балықшылар, жазушының жерлестері мен ағайын-жұрты.
Күрделі бейне жасаудың дәстүрі
Бұрын романды «ескі мен жаңаның күресі» тұрғысынан ғана жалаң талдау жиі ұшырасатын: Еламан — революционер, Тәңірберген — үстем тап өкілі ретінде ғана көрсетілетін. Алайда қазақ әдебиетінде күрделі бейнелер аз емес: «Абай жолындағы» Құнанбай, Ғ. Мүсіреповтің «Оянған өлкесіндегі» Игілік, Ғ. Мұстафиннің «Дауылдан кейініндегі» Шәкен секілді образдар — типтіліктің әрі терең, әрі көркем үлгілері.
Құнанбай — қатал да қуатты, айласы мол, таптық ұстанымында табанды, ішкі бұралаңы көп кесек тұлға. Игілік — пәрменді, қу, айлалы, заман жаңалығына сергек жыртқыш мінез. Шәкеннің ерекшелігі — жаңа жағдайға тез бейімделетін хамелеондық қылығында: ол үстем тап өкілдерінің «жаңа кезеңдегі мұрагері» тәрізді.
Тәңірберген: біржақты емес характер
«Қан мен тердегі» Тәңірберген алғашында биязы, зияны жоқ жас мырзадай көрінеді. Алайда мінезін уақыт өте ашады: өз табының мақсатын көздеген күресте қатал, мейірімсіз, арам, айлалы қырлары айқындалады.
Соған қарамастан оның санасында кейде ар-ұят, ұждан секілді адамгершілік ұшқындары да жылт етіп көрініс береді; айнала дүниеге ақынша, романтикалық көзбен қарайтын сәттері бар. Ал өз табының күйрейтініне көзі жеткен шақта ол философиялық ой түйіп, белгілі бір парасаттылық танытады: Еламан үмітке бекінсе, Тәңірберген торығуға бет бұрады.
Еламанның «революцияға келу жолы»: баяндау айырмасы
Қазақ халқының революцияға келу жолын, ұлы өзгеріске араласуын бейнелеуде басты мәселе — оқиғалар ғана емес, адамдардың көңіл күйі мен жан дүниесінің тұтас тарихи өзгеріске түсуін көрсету.
Осы тұрғыдан Ғ. Мүсіреповтің «Кездеспей кеткен бір бейне» шығармасындағы Еркебұлан мен Нұрпейісовтің Еламан образы арасында елеулі айырмашылық бар: Еркебұлан — саналы күрескер ретінде қалыптасқан бейне, ал Еламан — қатардағы кедей, күреске ұзақ сергелдең жол арқылы келген тұлға.
Еламанның оқымағандығы оның ішкі түлеуін күрделендіреді. Сондықтан да ол бастан кешкен ұзақ азап жолы қазақ еңбекшілерінің революцияға келу жолының кейбір соқпақтарын аңғартады. Жазушы жеңілдетілген схеманы емес, шынайы суреткерлікке тән қиын жолды таңдаған.
Дәстүр мен сабақтастық
«Қан мен тердің» өз қатарындағы атақты романдармен ұқсастығы — ұлттық топырақтан нәр алған дәстүрлер мен әлем әдебиетінің көркем тәжірибесінің астасуынан көрінеді. Нұрпейісов романында Абай поэзиясында аяусыз әшкереленген әлеуметтік қайшылықтар мен таптық қоғам тудырған сұрқия мінез-құлықтар кең өріс алады.
Судыр Ахмет пен Нығметті көргенде Абай сынаған арсыздық, көрсеқызарлық, жалмауыздық еске түседі; Қарақатын мен Балкүміс арқылы өсек пен өтірікке құрылған типтер танылады; Төлеу мен Қалау секілді сұмырайлар, Алдаберген мен Қаратаз сияқты бейнелер арқылы қоғамдағы аярлықтың көп қабаты ашылады.
Сондай-ақ Әуезов, Мұстафин, Мүсірепов жасаған типтік характерлердің көптеген нышандары дәстүр ретінде «Қан мен терде» де бой көрсетеді: Жиренше, Шілік, Шәкен типтері мен Тәңірбергеннің арасында ұқсас сипаттар мол.
Ақбала: сүйкімнен күйкі күйге дейін
Романдағы Ақбала образы алғашында бірден назар аудартады: сұлулығы, нәзік сезімі, таза қасиеттері оқырманды баурайды. Дегенмен уақыт өте ол бейне көңілге кірбің түсіреді: жиреніш тудырмайды, бірақ аяныш сезімін күшейтеді.
Ақбала жүрек әмірі мен қоғам заңының арасындағы шытырман қайшылықтан шыға алмайды; қате үстіне қате жасайды, бір мезет оны өзі де мойындайды. Еламан жоқта Тәңірбергенге ауа салуы махаббатпен ғана ақталмайды: бұл — адамгершілік таразысы шешуші болуға тиіс тұс еді. Ақыры ол соның тауқыметін тартып, күйкі күйге душар болады.
Ақбаланың Еламан алдында өкінуі, кейін Әнуарға тұрмысқа шығып, жетім балаларын асырауы әйел бақытсыздығын аз да болса жұмсартқандай әсер етеді. Бірақ оның тағдыры трагедиялық биікке толық көтеріле алмай, аяныштың аясында қалады.
Тақырып кеңістігі және нысаналы бағыт
«Қан мен тер» трилогиясында Арал, Шалқар, Ақтөбе өңірлеріндегі революциялық дәуірдің өмір құбылыстары суреттеледі. Сол секілді «Тар жол, тайғақ кешу», «Ботакөз», «Өмір мектебі», «Амангелді», «Ақ Жайық», «Тоқаш Бокин» шығармалары да революциялық кезеңнің әр өңірдегі көріністерін ашады.
Бұл романдар бір тақырып өрісінде жазылғанымен, идеялық шешімдері мен көркемдік ұстанымдары әртүрлі. «Қан мен тердің» тақырыбы — Қазан төңкерісі тұсындағы қазақ даласындағы қоғамдық өмір, төңкерістің келуі, сол тұстағы қайшылықтар мен тартыстар. Ал трилогияның нысаналы бағыты — қазақ халқының революциялық дәуірде бастан кешкен күрделі өткелдерінің көркем картинасын жасау.
Қорытынды пайым
Әбдіжәміл Нұрпейісов өзіне ғана тән шеберлікпен алған нысанасына жетіп, тақырыбын терең ашып, идеясын көркемдікпен орнықтырды. «Қан мен тер» қазіргі қазақ прозасында оқшау тұрған, сыншыл шынайылығымен дараланған туынды.
«Абай жолынан» кейін қазақ әдебиетінде мөлдір, таза толқын туғызу — үлкен жазушылық қуат пен қайсарлықты талап ететін биік міндет. Осы биікті еңсерген «Қан мен тер» қазақ өмірін кең тыныспен сомдаған, әдебиетіміздегі құнды да сарқылмас қазыналы еңбек деуге негіз бар.