Еліміздің шығысында орналасқан биік тау
Мақсаты
Туған жерге, Отанға деген сүйіспеншілікті арттыру; экологиялық білімді қалыптастыру; туған жер табиғатын қорғауға баулу. Оқушыларға табиғаттың адам өміріндегі зор маңызын насихаттай отырып, оны аялауға, сақтап қорғауға өз үлесін қосуға жұмылдыру. Мейірбандыққа тәрбиелеу және экологиялық білімдерін тереңдету.
Көрнекіліктер
Интерактивті тақта, мақал-мәтелдер.
Формат
Сайыс түріндегі сыныптан тыс шара.
Негізгі ой
Экологиялық білім мен тәрбие — бүгінгі күннің ең өзекті бағыттарының бірі. Экологиялық мәдениет қоршаған ортаға сүйіспеншілікті күшейтіп, білім мен сананы үздіксіз дамытатын рухани құндылықтар жиынтығын қалыптастырады.
- Экологиялық білімі аз адамда экологиялық сана төмен болады.
- Экологиялық сана төмен болса, табиғатқа жанашырлық та әлсірейді.
- Тәрбиені ерте жастан бастап, сатылы түрде дамыту қажет.
Кіріспе сөз
Мектебімізде «Жас ұлан» бірыңғай балалар мен жасөспірімдер ұйымы аясында «Өркен» республикалық экологиялық жобасы бойынша ұландар арасынан экотоп құрылып, жүйелі жұмыстар жүргізілуде. Бүгін экотоп мүшелері мен ұландардың қатысуымен экологиялық сайыс өткізілмек.
«Экология» ұғымы
Экология — грек тіліндегі «үй» және «ғылым» сөздерінен шыққан. Яғни өзің тұратын «үйдің» (ортаңның) жай-күйін бақылап, танып-біліп, жақсартуға бағытталған ілім.
Табиғат — ортақ қазына
Табиғат — күллі тіршіліктің құтты қонысы, алтын ұясы, берекесі. Халық өзін табиғаттың бөлінбес бір бөлігі деп таниды. Сондықтан табиғатты қорғау — бәріміздің борышымыз.
Бүгін теңіз тартылып, орман кесілуі, құнарлы жердің сортаңдануы сияқты мәселелер ушығып отыр. Бұған басты себеп — адамның жауапсыз әрекеті. Ендеше, табиғат пен адам, қоршаған орта туралы білімімізді ортаға салып, сайысымызды бастайық.
Сайыс құрылымы
Әр топқа 10 сұрақтан қойылады. Көп әрі дұрыс жауап берген топ жеңімпаз деп танылады.
І айналым: «Ғажайып Қазақстан»
Сергіту сұрақтары.
ІІ айналым: «Супер ойын — Сиқырлы сандық»
Экологиялық ахуал және танымдық сұрақтар.
ІІІ айналым: «Сұрақ бізден, жауап сізден»
Ұпайы әртүрлі тақырыптық сұрақтар.
IV айналым: «Шығыс жануарларын танисың ба?»
Сирек түрлерді сипаттама арқылы тану.
V айналым: «Шешуші сәт»
Әр топ ставка қояды: жауап дұрыс болса — ұпай қосылады, қате болса — шегеріледі.
І айналым сұрақтары
А тобы
- Қазақстан жері қандай? — Кең-байтақ.
- Батыстан шығысқа қарай қанша км? — 3000 км.
- Қазақстанда неше мемлекеттік қорық бар? — 9.
- Қазақстан тауларын атаңыз. — Алтай, Тарбағатай, Сауыр, Жоңғар, Іле Алатауы.
- Шығыс Қазақстанда қандай қорықтар бар? — Батыс Алтай, Марқакөл.
- Ұлттық мақтанышымыз не? — Туған жер табиғаты.
- Қазақстанның батысында қандай теңіз бар? — Каспий.
- Бүгінде қандай мәселе өзекті? — Экология.
- Арал теңізі картада қай тұста? — Оңтүстік-батыста.
- Қызыл кітаптағы сирек құстарды атаңыз. — Бүркіт, қаршыға, аққу, үкі, жапалақ.
Б тобы
- Қазақстан қандай өлке? — Бай өлке.
- Жалпы жер көлемі қандай? — 2 700 мың шаршы км.
- Пайдалы қазбалардың қанша түрі кездеседі? — 90-нан астам.
- Ең ірі өзендерді атаңыз. — Ертіс, Сырдария, Іле, Есіл, Жайық және т.б.
- Шығыс Қазақстан тауларын атаңыз. — Тарбағатай, Алтай.
- Мұнай қай өңірде өндіріледі? — Солтүстік-батыс және Батыс Қазақстанда, Каспий маңында.
- Адамның дені сау болуы үшін не керек? — Қоршаған орта таза болуы керек.
- Бүгінгі дүниежүзілік проблема қандай? — Арал экологиясы.
- Қоршаған ортаны қорғау күні қашан? — 5 маусым.
- Қызыл кітаптағы сирек жануарларды атаңыз. — Марал, елік, барс, құлан, бұғы, сілеусін.
ІІ айналым: «Супер ойын — Сиқырлы сандық»
Туған жер туралы ой
Қазақстан — менің елім, сенің елің. Асқар тау, шалқар көл, шағыл құм — бәрі де көңілді сергітетін әсем табиғат. Әр адамға өзінің туған жері мен суы, аспаны мен тауы ыстық.
Табиғаттан бабамыз дархандық алғандай,
Дала қазаққа кеңдік бергендей.
Еркіндікті желден алғандай,
Мөлдірлікті көгілдір көлден алғандай.
Сұрақтар
- Ауасы ең көп ластанған, қорғасын-мырыш және полиметалл өндірісімен байланысты қала. — Өскемен.
- Ертіс маңындағы химия және мұнай-химия кәсіпорындары шоғырланған қала. — Павлодар.
- Шығыста орналасқан, экологиялық ахуалы күрделі қала (радиоактивті қалдықтар мәселесі). — Семей.
- Орталық Қазақстанда орналасқан, пайдалы кен орны игерілетін, ауа ластануы жоғары қала. — Жезқазған.
- «Жоғалғандар тізімі» меңзейтін қорғаныс құжаты. — Қызыл кітап.
- 1953 жылы Барсакелмеске жерсіндірілген, жылқы тектес, Қызыл кітапқа енген аң. — Құлан.
ІІІ айналым: «Сұрақ бізден, жауап сізден»
Экранда тақырыптар беріледі. Әр сұрақтың құны әртүрлі: дұрыс жауап ұпай қосады, қате жауап ұпай шегереді. Таңдау кезекпен жүргізіледі, есепті алдын ала сайланған комиссия жүргізеді.
Карта. Табиғатты зерттеу
- 100: Шекарасы, астанасы, басты қалалары көрсетілетін карта түрі. Саяси-әкімшілік карта
- 200: Сұйық, судан жеңіл, қоңыр түсті, ащы иісті, жақсы жанатын пайдалы қазба. Мұнай
- 300: Физикалық картада қошқыл қоңыр үстіндегі ақшыл/көгілдір реңмен көрсетілетін нысан. Мұздықтар
Ауа. Ауа райы. Климат
- 100: Жерді зиянды сәулелерден қорғайтын атмосфералық газ. Озон
- 200: Қазақстан климатының сипаты. Континенттік
- 300: Жел, бұлттылық, температура, жауын-шашын, ылғалдылық, қысым нені қалыптастырады? Ауа райын
Өсімдіктер
- 100: Қызғалдақтың отаны. Қазақстан
- 200: Қоректік зат алатын әрі топырақта бекінуге көмектесетін мүше. Тамыр
- 300: Артығын тап: қазжуа, бақбақ, көктерек. Көктерек
Туған елім — Отаным
- 100: Ұлы Жібек жолы өткен ежелгі тарихи қала. Түркістан
- 200: Семей полигонында алғашқы ядролық қару сыналған жыл. 1949
- 300: Дененің ұсақ қозғалмалы бөлшектерден тұратынын дәлелдеген орыс ғалымы. М. В. Ломоносов
Қазақстан — географиялық картада
- 100: Қазақстан аумағы (шаршы км). 2 724 000
- 200: Еліміздің шығысындағы биік тау. Алтай
- 300: Қазақстанмен шекараласпайтын мемлекет. Түркия
Су
- 100: Жер асты суларының бір түрі. Грунт суы
- 200: Сүзген кезде су неден тазарады? Қоспалардан
- 300: Температура шкаласын ұсынып, термометр жасаған ғалым. Цельсий
Жануарлар
- 100: ШҚО-дағы көл атымен аталған қорық. Марқакөл қорығы
- 200: Тіршілігінің бір бөлігі суда, бір бөлігі құрлықта өтетіндер. Қосмекенділер
- 300: Қабыршақты, тасқабықты терілі, «рептилиялар» деп те аталады. Бауырымен жорғалаушылар
Өзендер мен көлдер
- 100: Ақтау қаласы қай теңіз жағасында? Каспий
- 200: Жер бетінің табиғи тереңдігінде орналасқан су қоймасы. Көл
- 300: Өскемен, Семей, Павлодар арқылы ағатын өзен. Ертіс
Табиғат
- 100: Өсімдіктері мен жануарлары сан алуан, арнайы қорғалатын тұтас табиғи аймақ. Қорық
- 200: Хлорофилл өсімдіктерге қалай әсер етеді? Жасыл түс береді
- 300: «Адамның шығу тегі және табиғи сұрыпталу» еңбегінің авторы. Ч. Дарвин
IV айналым: «Шығыс жануарларын білесің бе?»
Оқушы 5 ұяшықтың бірін таңдайды. Ұяшық ашылар алдында сұрақ оқылады, дұрыс жауап 100 ұпай қосады, қате жауап 100 ұпай шегереді.
Барыс
Биік тау алқаптарын мекендейтін жыртқыш. Сымбатты, күшті, епті, батыл. Салмағы шамамен 40 кг, 15 жылдай өмір сүреді. Қазақстан Республикасының символы, Қызыл кітапқа енгізілген.
Ұлар
Биік, тасты құздарда тіршілік етеді. Салмағы шамамен 3 кг, түсі тас реңдес сұрғылт. Әуезді дауысты, көбіне топтасып жүреді. Өте сақ, көбіне жоғарыдан төмен қарай ұшады. Қызыл кітапқа енгізілген.
Зайсан жұмырбасы
Құйрықты қосмекенді, өте сирек кездеседі. Зайсан көлі маңын мекендейді. Салқынды жақсы көреді, қорегін аулауға кешкісін шығады. Қызыл кітапқа енгізіліп, қорғауға алынған.
Алтай арқары
Өте ірі шөпқоректі. Биік тау жайылымдарында мекендейді. Түнде мұзды алқапқа дейін өрлеп барып, таңертең жайылымға қайта түседі. Сирек, саны азаюда. Қызыл кітапқа тіркелген.
Қызғылт бірқазан
Су қоймалары мен нулы, қамысты көлдерді мекендейтін құс. Дене тұрқы ірі, салмағы шамамен 13 кг, түсі ақшыл-қызғылт. Тұмсығы ұзын, астыңғы жағында созылмалы қабы бар. Қанатын жайғанда 3 метрге жетеді. Қызыл кітапқа енгізілген.
Ақ аю
Әлемдегі ең ірі жыртқыштардың бірі. Жақсы жүзеді, сүңгиді, мұз үстінде епті қозғалады.
V айналым: «Шешуші сәт»
Экранда 4 тақырып беріледі. Сұрақ оқылмай тұрып, әр оқушы немесе топ ставка жасап, қағазға жазады. Ойлануға 30 секунд. Жауап дұрыс болса — ставка ұпайға қосылады, қате болса — ұпайдан шегеріледі.
Тақырыптар мен жауаптар
- Экологиялық апаттар
- Соңғы 20–30 жылда көлемі 2 есеге кішірейген, оңтүстіктегі теңіз — Арал теңізі.
- Адам — қоғам перзенті
- Жас отбасыға үй салып, қолғабыс ететін дәстүр — асар.
- Табиғат
- Қапшағай су қоймасы құрылысы және өндіріс әсерінен тартылып, ластанған көл — Балқаш.
- Жер — ғарыш денесі
- Полюстерден бірдей қашықтықтағы сызық — экватор.
- Туған жер — алтын бесік
- Көп ақын жырға қосқан, Құрманғазы күй арнаған жазық — Сарыарқа.
Қорытынды
Түйін сөз
Табиғатты ұқсатып мәпелейік,
Барды сақтап, мәртебе әперейік.
Келер ұрпақ мәз болсын ісімізге,
Жалғастырсын күш қосып күшімізге.
Табиғатты қорғайық, аянбайық!
Аяқтау
Осымен бүгінгі экологиялық сайысымыз аяқталады. Қатысқан ұстаздар мен ұландарға алғыс айтамыз. Сайыс соңында жеңімпаз анықталып, марапатталады.