Жас кезі
Эпиграф және рухани бағдар
Бұл сабақта Мұқағали Мақатаевтың өмір жолы мен шығармашылық әлеміне үңіліп, ақынның өлең арқылы елге, тілге, туған жерге деген сүйіспеншілікті қалай сіңіргенін талдаймыз.
Таудай едің, таудың алып тумасын.
Нағыз қазақ едің сөздің турасы.
Қыр басында нағып шөгіп жатырсың,
Ей, өлеңнің буырқанған бурасы.
Қазақ жырының аспандағы азғана жұлдыздарының арасынан сенің жұлдызыңды біз оңай танушы едік. Сенің жұлдызың — ең шұғылалы, ең мейірімді жұлдыз.
Сабақтың құрылымы
Сабақтың барысы
- Ұйымдастыру кезеңі
- Үй тапсырмасын тексеру
- Кіріспе сөз және мотивация
- Жаңа материал: өмірбаян және шығармашылық
- Мәтінмен жұмыс, сұрақ-жауап
- Ән тыңдау
- Қорытынды: тірек-сызба жасау
Сабақ жоспары
- Мұқағалидың балалық шағы
- Жас кезі
- Ақындық жолы
Кіріспеде оқушыларға: Жәркен Бөдешұлы айтқандай, «қазақ жырының қара бурасы» атанған Мұқағали ақынның өмір белестері мен шығармаларын ой елегінен өткізу ұсынылады.
Өмірбаян: балалық шағы және қалыптасу кезеңі
Негізгі деректер
Туған жылы
1931
Туған жері
Алматы облысы, Нарынқол ауданы, Қарасаз ауылы
Анасы
Нағиман
Әкесі
Сүлеймен (соғыста қайтыс болған)
Мұқағали өз өлеңдерінің бірінде өмірбаяндық деректерді «Менің анкетам» арқылы ықшам әрі мәнді жеткізеді. Ақынның сөзге, жырға жақын болуына әжесінің ықпалы ерекше болғаны айтылады: ол ақынды тәрбиелеп, халықты сүюге үйреткен жан ретінде аталады.
Назар аударатын ұғым
Қазақ дәстүрінде тұңғыш немерені ата-әжесі бауырына салу — ұрпақ тәрбиесін, әулет сабақтастығын бекемдейтін ғұрып. Бұл сабақта әке мен бала арасындағы сәттердің мәнін осы дәстүрмен байланыстыра түсіндіруге болады.
«Менің анкетам» өлеңінен үзінді (оқылым)
Туған жерің? — Ұланыңмын Қарасаз деп аталатын ауылдың.
Туған жылың? — 1931 ж. Құрдасымын Шәмілдің.
Шыққан тегің? — Шаруамын.
Білімің ше? — Орташа ғой. Алайда өзімді жоғары бағалаймын.
Ана тілің? — Қазақша. Қысылғанда орысша да, немісше де бар.
Қайда істедің? — Еңбек кітапшамнан тауып ал.
Оқымаған, дипломсыз демесең, бір басымнан бар мамандық табылар.
Міндеттісің бе әскерге? — Міндеттімін.
Талдауға ишара
Өлеңдегі сұрақ-жауап үлгісі ақын болмысының шынайылығын, еңбекке жақындығын және тілге деген еркін қатынасын айқындайды. «Міне, мұнда көп мағына бар» деген тұжырым талдауға жол ашады.
Ана естелігі: сағыныштан басталған ақындық
Анасының әңгімесінде ақындықтың бастауы ретінде сағыныш сезімі айтылады: 1941 жылдың желтоқсанында әкесі Сүлейменді майданға шығарып салу сәті баланың жадында өшпес із қалдырған. Әкесін ойлап, сағынып, көз жасын жиі тыятын кезеңдер осы сезімнің тереңдігін көрсетеді.
Әкеге арналған өлең (үзінді)
Әке,
Сенің жасыңнан асып барам,
Кезі-кезі келгенде тасып та алам.
Кезі-кезі келгенде жасып қалам,
Мына өмірге, бәрібір, ғашық балаң.
Өкінбе, әке, отың бар сөнбейтұғын,
Ол мәңгілік жанады көрмей тыным.
Ұрпағың бар — ел менен ер намысын
Тірі тұрса қолынан бермейтұғын.
Бұл жолдарда әке рухына адалдық, ұрпақ аманаты, өмірге құштарлық пен жауапкершілік айқын сезіледі.
Жас кезі: оқу, еңбек, отбасы
Оқу мен алғашқы қызметтер
- 1948 жылы Алматыдағы шет тілдер институтында оқып жүріп, отбасының тұрмыстық жағдайына байланысты оқуын уақытша тоқтатып, ауылға оралады.
- Киров атындағы колхозда кеңес хатшысы қызметін атқарады.
- 1952 жылы Қарасазда бастауыш сыныптарға орыс тілінен сабақ береді.
Отбасы
Ауылда жүріп отбасын құрады. Жары — Лашын. Балалары: Майгүл, Жұлдыз, Шолпан, Айбар. Ақын балаларына ерекше мейіріммен қарағаны айтылады.
Ақындық жолы: тақырып, қызмет, ықпал
Шығармашылық бағыты
Мұқағали Мақатаев — халқын, ана тілін, Отанын қастерлеген азамат ақын. Оның поэзиясында туған жер, табиғат, адам сезімі, азаматтық жауапкершілік терең өріледі.
Балаларға арналған жырлары
Балаларға арналған көптеген өлеңдері «Бәсіре» атауымен 1981 жылы жарық көргені айтылады.
Қызмет еткен орындар
Қазақ радиосында диктор, сондай-ақ газет-журналдарда қызмет атқарған.
Түйінді ой
Ақын өлеңдері жастарды елді, табиғатты сүюге және оны аялауға үндейді. Туған дала мен тауларға, ормандарға деген сағыныш — шығармаларындағы қуатты лирикалық арқау.
Оқылымға ұсыныс
Сабақта оқушылармен бірге «Өмір сүрейік алмасып» өлеңін оқып, мазмұнын талдауға болады.
Құндылық
«Үш бақытым» өлеңіндегі идея — Отан, тіл, халыққа деген сүйіспеншілікті биік мұрат ретінде ұсыну.
Мәтінмен жұмыс: сұрақ-жауап арқылы түсіну
Бағыттаушы сұрақтар
- Мәтінде кім туралы айтылған?
- Мұқағали Мақатаев қай жылы, қай жерде дүниеге келген?
- Әкесінен қай жаста айырылғаны туралы не білеміз?
- Қай өлеңдермен таныстық?
Жұмыс формалары
- Мәтінді дауыстап оқу және жұппен оқып, мазмұнын өзара түсіндіру.
- Мәтін бойынша сұрақ құрастыру және жауап беру.
- Мұғалім орысша сөйлем айтады, оқушылар мәтіннен қазақша баламасын табады.
Ән арқылы қабылдау: поэзияның әуенге айналуы
Нұрғиса Тілендиев, Әбирбек Тінәлиев және басқа да сазгерлер ақынның көптеген өлеңдеріне ән жазған. Олардың қатарында: «Сәби болғым келеді», «Көгершіндер», «Саржайлауым», «Есіңе мені алғайсың». Сабақта «Сәби болғым келеді» әнін тыңдау ұсынылады.
Қорытынды бөлім
Сабақ соңында оқушылар тақырыпты жинақтау үшін тірек-сызба (mind map) құрастырады: негізгі деректер, өмір белестері, басты тақырыптар, оқылған өлеңдер, тыңдалған ән және өз түйіндері.